Taşınmazla İlgili İdari Davada Yetkili Mahkemenin Belirlenmesi

Kapsam

Bir taşınmazla ilgili idari işlem başka bir şehirdeki kurum tarafından yapılabilir. Buna rağmen dava, her zaman işlemi yapan kurumun bulunduğu yerde açılmaz. İYUK m.34, imar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis ve benzeri taşınmaz uyuşmazlıklarında taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesini esas alır. Davacı açısından ilk iş, uyuşmazlığın gerçekten taşınmaza ilişkin özel yetki kuralına girip girmediğini belirlemek ve taşınmazın yerini güncel kayıtla göstermektir.

Bu yazı idari yargıdaki yer bakımından yetkiye ilişkindir. Tapu iptali ve tescil gibi adli yargıya ait olabilecek talepler, vergi uyuşmazlıkları ve idarenin eyleminden doğan tam yargı davaları ayrı görev ve yetki kurallarıyla değerlendirilir. Bir dilekçede ada ve parsel numarası bulunması, davayı kendiliğinden m.34 kapsamına sokmaz.

Hukuki Ölçüt

İYUK m.32'de genel kural, kanunda başka yetkili idare mahkemesi gösterilmemişse idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan merciin bulunduğu yer mahkemesidir. M.34/1, taşınmazla ilgili özel bir yetki kuralı getirir. İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mevzuatının uygulanması veya bunlara bağlı haklar ya da kamu malları hakkında açılan idari davalarda taşınmazın bulunduğu yer önem taşır. Kanundaki örneklerin varlığı kadar, işlemin hangi somut taşınmazı ve hangi hakkı etkilediği de görülmelidir.

M.34/2 ayrı bir kategori düzenler. Köy, belediye ve özel idarelere ilişkin mevzuatın uygulanması ve sınır uyuşmazlıklarında mülki idari birimin, köyün, belediyenin veya mahallenin bulunduğu ya da yeni bağlandığı yer dikkate alınır. Bu özel fıkradaki bağlantı noktası, her imar veya yıkım davası için taşınmazın yerini göz ardı etme gerekçesi değildir. Bir sınır değişikliği kararıyla belirli parseldeki ruhsat reddi ayrı işlem ve yetki tartışmaları doğurabilir.

Taşınmazla ilişkili bir tazminat talebi varsa m.36'nın uygulanabilirliği ayrıca incelenir. İdari sözleşmelerden doğmayan tam yargı davalarında m.36, önce zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözmeye yetkili mahkemeye bakar; hizmet veya eylemin yeri ve diğer durumlar için ayrı sıralama öngörür. Bu yüzden iptal ve tazminat talepleri aynı olaydan kaynaklansa bile, yetki gerekçesi her talebin hukuki türüne göre kurulmalıdır.

Görev, Yetki ve Süre

Mahkemenin görevli olması ile bulunduğu yer bakımından yetkili olması ayrıdır. Örneğin imar planına yönelik iptal istemiyle tapudaki mülkiyet kaydının düzeltilmesi aynı parseli ilgilendirebilir; bu benzerlik onları aynı yargı koluna taşımaz. Görev ve özel kanun hükümleri öncelikle denetlenir. Yetki bakımından ise İYUK m.32/2 uyarınca kamu düzeni söz konusudur; tarafların yanlış yeri kabul etmesi mahkemeye kendiliğinden yetki kazandırmaz.

Yer bakımından yetki incelemesi dava açma süresini uzatmaz. İYUK m.7'deki genel süre ve başlangıçlar ile işlemin türüne ait özel hükümler ayrıca uygulanır. Örneğin acele kamulaştırma işlemleri hakkında İYUK m.20/A'daki özel usul ve süre gündeme gelebilir; her kamulaştırma uyuşmazlığının aynı usule tabi olduğu varsayılmamalıdır. İlan edilen düzenleyici işlemle bireysel uygulama işleminin başlangıçları da aynı olmayabilir.

İspat ve Deliller

Dava konusu idari işlem, ek harita veya plan, taşınmazın tapu ve kadastro bilgileri ve güncel idari sınır kaydı karşılaştırılır. Taşınmazın eski ve yeni ada veya parsel numarası değişmişse dönüşüm kaydı istenebilir. Tebligatta yalnız eski mahalle adı bulunuyorsa, taşınmazın dava bakımından hangi idari çevrede kaldığı tapu veya belediye kaydıyla gösterilir. İşlemin başka bir adres için düzenlendiği ileri sürülüyorsa bu fark hem yetki hem de uyuşmazlığın esası bakımından önemli olabilir.

Birden çok taşınmaz etkileniyorsa her parsel için konum ve işlemin etkisi ayrı yazılır. Dava dilekçesine yalnız işlemi yapan kurumun başlık ve adresini eklemek, taşınmaz yetkisi için yeterli değildir. Aynı plan birden fazla bölgede sonuç doğuruyorsa işlemin hangi bölümünün dava edildiği, talebin bölünebilirliği ve varsa özel görev kuralı ayrıca değerlendirilmelidir.

Usul Adımları ve Talepler

İlk adım, iptali veya yürütmesinin durdurulması istenen işlemi belirlemek ve bu işlemin taşınmazla bağını yazmaktır. Sonra taşınmazın yerinin hangi belgeyle doğrulandığı gösterilir. Yetkinin m.34'e dayandığı ileri sürülüyorsa, işlemin doğrudan taşınmaz mevzuatına veya ilgili hakka ilişkin olduğu açıklanır. Bir idari sözleşme veya tazminat talebi varsa, onun yetki dayanağı ayrıca belirtilir.

İdari yargı içinde yanlış görev veya yetkiyle açılan davalarda İYUK m.15 ve m.43'teki gönderim usulü önemlidir. Dosya başka idare veya vergi mahkemesine gönderilirse, gönderim kararı ile yeni dosya numarası takip edilir. Yeni mahkemenin de kendisini görevsiz veya yetkisiz görmesi ihtimalinde, m.43 uyuşmazlığın çözümüne ilişkin düzen içerir. Bu süreç, adli yargıdan sonra görevli idari mahkemede yeni dava açılmasını düzenleyen m.9 ile karıştırılmamalıdır.

Riskler ve Uygulama Senaryosu

Merkezi bir idare, İzmir'deki belirli bir parseli etkileyen taşınmaz işlemini başka şehirde düzenler. Davacı yalnız işlemin imzalandığı şehre bakarak mahkemeyi seçerse m.34'ün özel bağlantısını gözden kaçırabilir. Dilekçede parselin bulunduğu yer, işlemin taşınmaza etkisi ve yetkili mahkemenin yargı çevresi açıklanır. İşlem bir genel düzenleme ile bireysel uygulamayı bir araya getiriyorsa, dava edilen bölümün niteliği ve varsa özel görev hükmü yeniden denetlenir.

Diğer bir senaryoda kişi idarenin yol çalışması sırasında oluşan zarar için para ister; taşınmaz hakkında iptal edilecek ayrı bir işlem yoktur. Bu durumda parselin nerede bulunduğu önemli olmakla birlikte, yetkiyi yalnız m.34'teki imar veya yıkım örneklerine benzeterek belirlemek doğru olmayabilir. Hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer ve m.36 sıralaması ayrıca ele alınır.

Harita, Plan ve Mülki Sınır Birlikte Okunmalı

İdari işlemde yazan adres ile tapu kaydındaki parsel bilgisi farklı ayrıntılar verebilir. İşlemde kullanılan mahalle, yapı numarası veya proje adı zaman içinde değişmiş olabilir. Parselin güncel kaydı, önceki kimliği ve işlemin uygulanacağı alan birlikte gösterildiğinde, mahkemenin hangi yerin esas alındığını anlaması kolaylaşır. Özellikle sınırda kalan taşınmazlarda yalnız posta adresine dayanmak yanıltıcı olabilir; idari sınır ve yargı çevresi aynı çizim üzerinden varsayılmadan ayrı doğrulanmalıdır.

Bir imar planı değişikliği çok geniş bir alanı etkiliyorsa, davacı kendisini ilgilendiren parseli belirtse bile işlemin tamamı veya belirli kısmı hedefleniyor olabilir. Dilekçede kararın hangi bölümünün iptali istendiği, parselin planın hangi alanında kaldığı ve bu bölümün bağımsız değerlendirilip değerlendirilemeyeceği açıklanır. Dosyada birden çok işlemin adı geçiyorsa onların tarih, merci ve kapsamları ayrı yazılır. Aynı planın farklı parselleri etkilediği hallerde tek bir konum varsayımıyla bütün talepler aynı yetki kuralına bağlanmamalıdır.

İşlemin yayımlanması, askıya çıkarılması veya bireysel bildirim gibi başlangıç olayları da yetkiden ayrıdır. Örneğin bir kişi işlemin haritada kendi parseline temas ettiğini geç fark edebilir. Bu fark etme tarihi, uygulanacak süre hükmü ayrıca kontrol edilmeden başlangıç olarak alınamaz. İşlemin hangi usulle ilan edildiği, bireysel tebliğ bulunup bulunmadığı ve varsa ayrı uygulama işlemi dosyada belirlenmelidir.

Yetki itirazı yapılacaksa yalnız davanın başka bir ilde açıldığını söylemek yeterli değildir. İtirazı ileri süren taraf, taşınmazın veya ilgili idari birimin hangi yargı çevresinde bulunduğunu gösterir ve uygulanacak fıkrayı belirtir. Eğer itiraz aslında talebin adli yargıya ait olduğu iddiasıysa, bu yer bakımından yetki itirazı gibi yazılmamalıdır. İdari yargı içi yer tartışması ile yargı kolu ayrımı, dosya gönderimi ve süre bakımından farklı sonuçlar yaratır.

Dava dosyası gönderildiğinde, gönderim yazısının ulaştığı gün ve yeni mahkemenin dosyayı ne zaman kaydettiği takip edilir. Karşı taraf veya tebligat adresi kendiliğinden değişmez. Bekleyen yürütmenin durdurulması talebi bulunuyorsa, yeni dosyada hangi ara kararın verildiği ve hangi belgenin eksik kaldığı ayrıca kontrol edilmelidir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

İşlemi Yapan Kurum Başka Şehirdeyse Dava Orada Mı Açılır?

Taşınmaza ilişkin özel yetki koşulları varsa m.34 kapsamında taşınmazın bulunduğu yer esas alınır. Kurumun yeri m.32'nin genel kuralı bakımından önem taşır.

Taşınmazı İçeren Her Tazminat Davası m.34'e Tabi Midir?

Hayır. Zararın dayanağı, talebin idari niteliği ve m.36 gibi özel yetki hükümleri incelenmelidir.

Taraflar Birlikte Farklı Yer Mahkemesini Seçebilir Mi?

İYUK bakımından yetki kamu düzenindendir. Tarafların anlaşması özel yetki kuralını kaldırmaz.

Sonuç

Taşınmaz uyuşmazlığında doğru idari mahkeme, işlemin türü ve taşınmazla doğrudan bağı belirlenerek bulunur. Güncel parsel ve sınır kaydıyla kurulan yetki gerekçesi, kurum adresinden hareketle yapılan hatalı başvuruyu önler.

İlgili Okumalar

Uyuşmazlığın esasına ilişkin olarak Yapı Kullanma İzin Belgesinin Reddine Karşı Dava, yapı kullanma izni talebinin reddini ele alır. Yapı Kayıt Belgesinin İptali ve Kazanılmış Hak İddiası ise yapı kayıt belgesinin iptaline özgü iddiaları açıklar. Bu örneklerde dava sebebi farklı olsa da, taşınmazın idari işlemle bağı ve bulunduğu yer yetki yönünden ayrıca belgelenmelidir.

Kaynakça

• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 7, 15, 20/A, 32, 34, 36, 43.
• 4001 sayılı değişiklik Kanunu (TBMM kabul metni, 1994), m. 16.

Mevzuat metinlerinin son kontrolü: 9 Kasım 2026.