Kapsam
Bir fabrika binası, üretim atölyesi veya tarımsal işletme devredilirken mevcut makinelerin sözleşme dışında kaldığı ileri sürülebilir. Makinenin zemine takılı olması tek başına bu soruyu çözmez. Türk Medeni Kanunu m.686, aksi belirtilmedikçe bir şeye ilişkin tasarrufların onun eklentilerini de kapsadığını düzenler. Bunun uygulanması için önce taşınırın gerçekten eklenti olup olmadığı, sonra tarafların devrin kapsamını farklı belirleyip belirlemediği araştırılır. Yazı, taşınmazın devrinde hukuki kapsamın belirlenmesine odaklanır; tüm ticari işletme devrinin özel hükümleri ile rehinde özel kapsam kuralları burada genelleştirilmez.
Uyuşmazlık bazen tapuda tescilden sonra değil, teslim sırasında ortaya çıkar. Satıcı üretim hattına bağlı bir kompresörü sökmeye hazırlanır, alıcı ise taşınmazın o ekipmanla birlikte kullanılmak üzere satın alındığını savunur. “İçindeki her şey alıcıya aittir” ile “sadece dört duvar satılmıştır” aynı ölçüde soyut iki iddiadır. Sözleşme ve malın kullanım ilişkisi üzerinde çalışılmadan demirbaş adının taşınması, eşyanın gerçek hukuki niteliğini belirlemez.
Hukuki Ölçütler
Eklenti, asıl şeyin işletilmesi, korunması veya ondan yararlanılması için sürekli özgülenen ve asıl şeye kullanımı bakımından bağlı kılınan taşınırdır. Bu bağın değerlendirilmesinde asıl şey malikinin anlaşılabilen iradesi veya yerel uygulama önem taşır. Sadece taşınırın bulunduğu yerin aynı olması yeterli değildir. Depolama, satışa sunma veya ileride başka işletmeye nakletme amacıyla getirilen bir eşya, asıl taşınmazın fonksiyonuna tahsis edilmiş olmayabilir. Bir binanın içinde bulunan her bağımsız malın binanın eklentisi olduğu varsayılmaz.
TMK m.684'teki bütünleyici parça farklıdır. Bir unsur, asıl şeyin temel öğesiyse ve ancak asıl şey yok edilerek, zarar görerek veya yapısı değiştirilerek ayrılabiliyorsa bütünleyici parça değerlendirmesi yapılır. Eklentinin ayrı bir taşınır olma niteliği ise tasarrufun kapsamının ayrıca incelenmesini gerektirir. Dışarıdan bakıldığında zemine bağlantı iki halde de bulunabilir; vidaların varlığı tek başına karar ölçütü değildir. Ayrılmanın yapıya etkisi, eşyanın asıl şeyle işlevsel ilişkisi ve özgülemenin devamlılığı ayrı başlıklarla açıklanmalıdır.
TMK m.687, geçici kullanım veya tüketim için özgülenen mal ile asıl şeyin niteliğiyle ilgisiz biçimde korunmak, satılmak veya kiraya verilmek üzere oraya getirilen şeyi eklenti dışında bırakır. Örneğin bir atölyede iki aylık iş için ödünç alınan mobil vinç, atölye üretiminde kullanılmış olsa da bu tek olgu sürekliliği göstermez. Buna karşılık binanın işletilmesine sürekli özgülenmiş ekipmanın periyodik bakım amacıyla geçici olarak sökülmesi, m.686 gereğince onun eklenti niteliğini kendiliğinden düşürmez. Bir eşyanın kısa süreli yokluğu ile özgülemenin gerçekten sona erdirilmesi aynı değildir.
Eklenti niteliği saptandıktan sonra “aksi belirtilmedikçe” koşulu incelenir. Devir belgelerinde belirli seri numaralı ekipmanın hariç tutulduğunun açıkça yazılması, sırf taşınırın fonksiyonel bağından hareketle onu devre dahil saymaya engel olabilir. Sözleşmedeki “sabit tesisat” veya “işletme demirbaşı” gibi terimlerin hangi malı anlattığı, ekli listelerle okunmalıdır. Satıcının üçüncü kişiye ait mal üzerinde malik sıfatıyla tasarruf edebileceği de otomatik kabul edilmez. Mülkiyet, yetki ve varsa özel kazanım rejimi ayrı meselelerdir; m.686 yalnızca işlemin kapsamına ilişkin karineyi verir.
Görev, Yetki ve Süre
Bu yazının ele aldığı, ticari veya tüketici özel görevine girmeyen, yalnızca belirli ekipmanın teslimine ilişkin malvarlığı davasında HMK m.2 uyarınca asliye hukuk mahkemesi genel görevli mahkemedir. Davalı yerleşim yeri HMK m.6 çerçevesinde değerlendirilir. Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya o hak sahipliğini değiştirecek bir talep de ileri sürülüyorsa, HMK m.12'nin kesin yetki kuralı ayrıca göz önünde bulundurulur. Mahkemeyi belirlerken yalnız “dava taşınmaz satışı sonrası çıktı” denmez; hükümle hangi hakka ne yapılması istendiği yazılır. Ticari nitelik, tüketici işlemi veya özel görev kuralı saptanırsa, bu genel yol yerine o düzenleme incelenir.
TMK m.686–687 eklentinin devir kapsamına girdiğini ileri sürmek için özel bir gün veya ay süresi öngörmez. Zamanaşımı ve süre değerlendirmesi, aynen teslim, mülkiyetin korunması, sözleşmeye aykırılık veya tazminat gibi seçilen isteme ve olay tarihine bağlıdır. Dava açılmadan önce eşya sökülebilecekse fiili acele vardır; bu, maddi hukuk süresiyle aynı şey değildir. Satıcının teslimi reddettiği gün, tapu işlemi ve makinenin söküldüğü gün birbirinden farklı olabilir. Bu tarihler dosyada tek bir “devir tarihi” satırına sıkıştırılmamalıdır.
İspat ve Delil Planı
İlk delil grubu, tasarrufun kapsamını gösterir: resmi devir belgesi, imzalı ekler, varsa teslim listesi, ekipmanın kapsam dışında bırakıldığına ilişkin kayıt ve taraflara ait yazışmalar. Ekin hangi sürümünün imzalandığı önemlidir. İnternetteki satış ilanında görülen bir ekipman resmi, görüşmelerdeki beklentiyi açıklayabilir ancak nihai sözleşmede belirli eşyanın hariç tutulup tutulmadığını tek başına belirlemez. Bir tarafın çalışanına ilettiği iç e-posta da karşı tarafın bir istisnayı kabul ettiğini doğrudan göstermez.
İkinci grup, fiziksel ve işlevsel bağı gösterir. Elektrik, su ve hava hattına bağlanma biçimi, kurulum çizimleri, makinenin aynı taşınmazda ne kadar süredir çalıştığı, bakım kayıtları ve taşınma planları birlikte değerlendirilir. Bilirkişi, bağlantının sökülme biçimini ve tesisin makine olmadan aynı fonksiyonu yerine getirip getiremeyeceğini açıklayabilir. “Eklenti sayılır” şeklindeki nihai hukuk değerlendirmesi bilirkişiye bırakılmaz. Teknik inceleme yapılacaksa inceleme günü öncesinde ekipmanın başka taşınmazdan getirildiği veya üzerinde değişiklik yapıldığı ihtimali de tutanakla kontrol edilir.
Üçüncü grup, aidiyeti ve hak sahipliğini gösterir. Seri numaralı fatura, satın alma sözleşmesi, kiralama veya finansman belgesi ekipmanı kimin edinmiş olabileceğini belirlemeye yardım eder. Satıcının sabit kıymet defterine kaydetmiş olması önemli bir kayıt olsa da üçüncü kişinin mülkiyet iddiasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bir makinenin kime ait olduğu ile binada hangi amaçla kullanıldığı iki ayrı olgudur. HMK m.190 ve 194 uyarınca her olgunun hangi delille gösterileceği ayrı ayrı belirtilir; yalnız “tapu ve tüm ticari kayıtlar” şeklinde sınırsız bir liste çoğu kez somut ihtiyacı karşılamaz.
Usul Adımları, Talepler ve Riskler
Devir aşamasında taşınır listesinin her satırına kimlik, konum, mevcut durum ve kapsam kaydı eklenebilir. “Dahil”, “hariç”, “üçüncü kişiye ait” ve “aidiyeti tartışmalı” haneleri farklı anlam taşır. İmzadan sonra uyuşmazlık çıkarsa, tarafların aynı nesneden bahsettiği önce teyit edilmelidir. Bina planındaki “pompa” ibaresi, seri numarası farklı iki cihazdan hangisine ilişkin olduğunu belirtmiyorsa yeni kayıtla açıklığa kavuşturulur. Tutanak, mülkiyetin devredildiği varsayımı değil, fiili durumu saptamak amacıyla düzenlenebilir.
Esas talepte teslimi istenen malın marka, model, ayırt edici numara ve varsa bağlı modülleri gösterilir. Söküm başlamak üzereyse delil tespitinin gerekçesi, sonraki keşifte ilk bağlantının görülemeyecek olmasıdır. HMK m.400–401'e dayalı inceleme, montaj yerinin ve bağlantıların zamanında kaydına yönelik olabilir. HMK m.389–390 çerçevesinde koruma isteniyorsa, bütün işyerinin kapatılması yerine belirli ekipmanın sökülüp taşınmasını önleyecek daha dar bir tedbir tartışılır. Ekipman çalışmaya devam ediyorsa güvenlik ve bakım gereklilikleri de tedbir önerisine dahil edilir.
Bir diğer risk, eklenti niteliğini kabul ettirmenin her tazminat kalemini ispatlamaya yeterli sanılmasıdır. Üretim durmasının hangi günler ve hangi ekipman eksikliği nedeniyle gerçekleştiği, alternatif kullanımın mümkün olup olmadığı ve talep edilen zararın dayanağı ayrıca gösterilir. Eksik parçanın bedelini istemek ile hattın tamamının hiç teslim edilmediğini söylemek farklı vakıalara dayanır. Hakimden teknik veriyi hukuk ölçütüne bağlayan, nesnesi belirli ve yerine getirilebilir bir karar istenmelidir.
Uygulama Senaryosu
Alıcı, bir soğuk hava deposunu devralmıştır. Satıcı ana soğutma ünitesini bakım için söktüğünü ve sözleşmeye dahil olmadığını bildirir. Alıcı üniteyi depo fonksiyonuna sürekli özgüleyen tesis projesini ve satış ekindeki “soğutma hattı dahil” kaydını gösterir. Aynı alanda depolanan taşınabilir jeneratör için ise ek listede kapsam dışı satırı vardır. İki cihazın aynı mekanda bulunması aynı sonucu doğurmaz. Soğutma ünitesi için montaj ilişkisi ve geçici söküm incelenirken jeneratör bakımından liste istisnası ve aidiyet kaydı belirleyici hale gelebilir. Ünite başka şirkete aitse bu üçüncü kişi hakkı ayrıca değerlendirilir.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Binaya Sabitlenmiş Makine Kesinlikle Binayla Birlikte Mi Satılır?
Hayır. Sabitleme, teknik ve işlevsel bağın göstergelerinden biridir. Bütünleyici parça, eklenti ve bağımsız taşınır ayrımı ile sözleşme kapsamı ayrıca incelenir.
Bakım İçin Sökülen Eklenti Kapsam Dışında Kalır Mı?
Geçici ayrılma tek başına eklenti niteliğini sona erdirmez. Sürekli özgülemenin gerçekten kaldırılıp kaldırılmadığı ve sözleşmedeki kayıtlar önemlidir.
Satış İlanında Resim Bulunması Teslim İçin Yeterli Midir?
İlan yardımcı delil olabilir. Nihai sözleşme, eki, eşyanın niteliği ve malik bilgisi birlikte değerlendirilir.
Sonuç
Eklenti uyuşmazlığında ilk soru, nesnenin asıl şeyle sürekli ve işlevsel ilişkisidir; ikinci soru, devrin hangi eşyayı kapsadığıdır. Bu iki adım birbirinin yerine geçmez. İmzalı kapsam listesiyle teknik kayıt bir arada tutulduğunda, devir dışında kaldığı söylenen ekipmanın gerçekten bağımsız olup olmadığı ve teslim davasında hangi kanıtın eksik olduğu daha kolay belirlenir.
İlgili Makaleler
Kaynakça
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – bütünleyici parça ile eklenti ayrımı · m.684 ve 686–687.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – delilin somutlaştırılması ve teknik inceleme · m.2, 6, 12, 190, 194, 266, 389–390, 400–401.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.