Ayıplı Mal, İspat Ve Seçimlik Haklar

Tüketici İşlemi Ve Korumanın Kapsamı

Tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişidir. Satıcı ya da sağlayıcı ise ticari veya mesleki amaçla tüketiciye mal veya hizmet sunar. Bir aracın, konutun veya kredinin yüksek bedelli olması işlemi tüketici olmaktan çıkarmaz; edinim amacı belirleyicidir. Şirket adına veya gelir elde etmek üzere yapılan alım ticari sayılabilir.

Tüketici Kanunu emredici asgari koruma sağlar. Sözleşmedeki hüküm tüketici aleyhine kanundan daha ağır sonuç doğuramaz. Açık, anlaşılır ve okunabilir dil kullanılmalı; müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve dürüstlük kuralına aykırı dengesizlik yaratan şartlar haksız şart denetimine tabidir.

İlk Dosya Kontrolü

• Fatura, sözleşme, sipariş ve reklam,
• Teslim tarihi ve kullanım amacı,
• Ayıbın ilk belirtisi ve bildirimler,
• Yetkili servis, onarım ve parça kayıtları,
• Fotoğraf, video, ekspertiz ve bilirkişi,
• Ödeme, kredi ve bağlantılı sigorta,
• Seçimlik hak beyanı,
• Parasal sınıra göre görevli başvuru yolu.

Teslimden itibaren ilk altı ay içinde ortaya çıkan ayıbın teslim anında var olduğu kabul edilir; aksini satıcı ispatlar. Bu karine malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Altı aydan sonra tüketici, ayıbın teslim anındaki sebebe dayandığını teknik incelemeyle gösterebilir.

Tüketici; sözleşmeden dönme ve bedel iadesi, ayıp oranında bedel indirimi, ücretsiz onarım veya imkân varsa ayıpsız misliyle değişim haklarından birini seçebilir. Satıcı kural olarak seçime uymakla yükümlüdür. Seçimlik hakkın orantısız güçlük doğurması değerlendirilirken malın değeri, ayıbın önemi ve diğer hakkın tüketiciye ciddi sorun yaratıp yaratmayacağı gözetilir.

Tazminat talebi seçimlik hakka eklenebilir; kullanım kaybı, ikame araç, finansman veya değer kaybı uygun illiyet ve belgeyle ispatlanmalıdır.

Ayıplı Hizmet, Abonelik Ve Dijital Hizmetler

Hizmet, sözleşmede belirlenen sürede başlamaz veya objektif olarak beklenen özellikleri taşımazsa ayıplıdır. Tüketici hizmetin yeniden görülmesi, ayıp oranında bedel indirimi veya sözleşmeden dönme haklarını kullanabilir; tazminat saklıdır. Yeniden ifa sağlayıcı için orantısız güçlükse diğer haklara yönelinir.

İnşaat, tamir, eğitim, turizm, internet, taşımacılık ve özel sağlık hizmetlerinde performans ölçütü sözleşme ile mesleki standarttan belirlenir. Sonucun garanti edilmediği vekâlet benzeri hizmette özen borcu; sonuç taahhüdü bulunan eser ilişkisinde ayıpsız sonuç öne çıkar.

Abonelikte fesih, sözleşmenin kuruluşundan daha ağır yönteme bağlanamaz. Belirsiz süreli veya süresi bir yıldan uzun abonelik, kanuni koşullarla tüketici tarafından cezasız feshedilebilir. Taahhütlü abonelikte istenebilecek bedel, sağlanan indirim ve kalan dönem bedeliyle sınırlı karşılaştırmaya tabidir.

Dijital içerik ve hizmette erişim, uyumluluk, güncelleme, veri taşınabilirliği ve otomatik yenileme önemlidir. Platformun kullanım koşulları tüketicinin emredici haklarını kaldıramaz. Uygulama içi satın alma, oyun içeriği ve abonelikte hizmetin derhâl ifasına açık onay, cayma hakkını etkileyebilir.

Ayıplı Araç Uyuşmazlıkları

Sıfır veya ikinci el araç tüketici işlemi kapsamında alındığında gizli mekanik arıza, üretim kusuru, boya-değişen geçmişinin saklanması, kilometre düşürme, batarya/menzil, yazılım, donanım ve güvenlik sistemi ayıp oluşturabilir. Normal yıpranma, aracın yaşı ve fiyatıyla uyumlu özellik ayıp değildir.

Teslim öncesi ekspertiz raporu satıcının sorumluluğunu otomatik kaldırmaz. Ekspertizin kapsamı dışında kalan gizli ayıp, yanlış rapor nedeniyle ekspertiz kuruluşunun sorumluluğu ve satıcının bildiği ağır kusur ayrı değerlendirilir. “Görüldüğü gibi” kaydı tüketicinin bilmediği ayıp haklarını kaldırmayabilir.

Araç Dosyasında Teknik İspat

• Satış ilanı ve vaat edilen donanım,
• Noter sözleşmesi, fatura ve ödeme,
• Teslim kilometresi ve teslim tutanağı,
• Servis iş emirleri ve arıza kodları,
• OBD/dijital kayıt, batarya sağlık raporu,
• Bağımsız ekspertiz ve fotoğraf,
• Onarımda kalınan günler ve ikame araç,
• Kaza, kullanım ve bakım geçmişi.

Aracı sürekli onarıma götürmek seçimlik hakkın değiştirildiği şeklinde tartışma yaratabilir; baştan hangi hakkın istendiği yazılı bildirilmelidir. Onarımın makul sürede tamamlanmaması, aynı arızanın tekrarı veya güvenlik riski dönme/değişim talebini güçlendirebilir. Dava sırasında araçta yeni arıza veya kaza, nedensellik incelemesini zorlaştıracağından delil tespiti düşünülebilir.

Krediyle alınan araçta ayıp nedeniyle sözleşmeden dönme, bağlı kredi ve sigorta ilişkisini etkileyebilir. Satıcı, ithalatçı ve üreticinin hangi seçimlik hak/tazminattan müteselsil sorumlu olduğu kanuni kapsamda belirlenir.

Konut, Ön Ödemeli Satış Ve Devre Tatil

Konut satışında metrekare, ruhsat, iskan, ortak alan, malzeme, teslim tarihi ve tapu niteliği sözleşmeyle uyumlu olmalıdır. Rutubet, statik sorun, eksik ortak alan, projeye aykırılık veya hukuki takyidat ayıp oluşturabilir. Bağımsız bölüm ile ortak alan ayıbı ve kat malikleri yönetiminin talebi ayrılır.

Ön ödemeli konut satışında sözleşme şekli, ön bilgilendirme, teminat, teslim süresi ve cayma/dönme hakları özel düzenlemeye tabidir. Tüketici geçerli sözleşme kurulmadan ödeme yapmaya zorlanamaz. Proje değişikliği esaslıysa tüketicinin hakları doğabilir. Tapu devri yapılmadan veya teslim gecikmişken finansman maliyeti ve kira kaybı belgelenmelidir.

Devre tatil ve uzun süreli tatil hizmetinde sözleşme türü, ayni/şahsi hak, cayma, ön ödeme ve fiilî kullanım incelenir. “Üyelik” başlığıyla emredici cayma hakkının dolanılması mümkün değildir. Tüketicinin cayma süresi içinde ödeme ve borçlandırıcı belge vermeye zorlanması özel yaptırımlara tabidir.

Konut finansmanında sabit/değişken faiz, erken ödeme tazminatı, ekspertiz, sigorta ve bağlı kredi hükümleri incelenir. Banka, açık ve bilgilendirilmiş talep olmadan kredi bağlantılı her sigortayı zorunlu kılamaz; teminat gerekliliği ile belirli şirketten poliçe dayatması ayrılır.

Mesafeli Sözleşmeler, Cayma Hakkı Ve E-Ticaret

Mesafeli sözleşme, tarafların eş zamanlı fiziksel varlığı olmadan uzaktan iletişim sistemiyle kurulur. Satıcı/sağlayıcı; temel nitelik, toplam fiyat, teslim, cayma, şikâyet ve kimlik bilgileri hakkında siparişten önce açık bilgilendirme yapmalıdır. Siparişin ödeme yükümlülüğü doğurduğu anlaşılır biçimde gösterilmelidir.

Tüketici kural olarak on dört gün içinde gerekçe göstermeden ve cezai şart ödemeden cayabilir. Malda süre teslimden, hizmette sözleşme tarihinden başlar. Bilgilendirme yapılmamışsa süre kanuni üst sınıra kadar uzayabilir. Kişiye özel ürün, çabuk bozulan mal, hijyen mührü açılan ürün, belirli tarihli konaklama ve açık onayla ifasına başlanan bazı dijital içerikler istisna olabilir.

Cayma bildirimi ispatlanabilir araçla yapılmalı; ürün kanuni sürede iade edilmelidir. Tüketici malı olağan inceleme için gerekli ölçüde kullanabilir; değer azalmasından sorumluluk kullanımın kapsamına göre doğar. Satıcı tahsil edilen bedeli, teslim masrafı dâhil kanuni sürede iade eder.

Aracı hizmet sağlayıcı ve elektronik ticaret platformunun sorumluluğu; tahsilat, ön bilgilendirme, kayıt tutma, kampanya ve hukuka aykırı içerik bakımından kanundaki role göre belirlenir. Platformda mağaza bulunması satıcının kimliğini belirsiz bırakmamalıdır.

Banka, Kredi, Kart Ve Sigorta Bağlantılı Tüketici İşlemleri

Tüketici kredisi sözleşmesinde yıllık maliyet oranı, faiz, ücret, ödeme planı, temerrüt ve cayma açıkça gösterilir. Tüketici belirli süre içinde krediden cayabilir; anapara ve işleyen faizi kanuni sürede iade eder. Erken ödemede gerekli indirim yapılır.

Kredi kartı işleminde kartın kaybı, izinsiz işlem, güçlü kimlik doğrulama ve bildirim zamanı incelenir. Banka, işlemin doğrulandığını ve sistemde arıza olmadığını göstermek durumunda olabilir; tüketicinin ağır kusuru veya hilesi sorumluluğu etkiler. Dolandırıcılıkta ceza soruşturması ile bankaya karşı özel hukuk talebi ayrı yürür.

Dosya masrafı, tahsis ücreti, ekspertiz ve sigorta bedellerinin alınabilmesi için kanuni dayanak, fiilî hizmet ve ölçülülük aranır. Sözleşmede yazması tek başına her ücretin geçerli olduğu anlamına gelmez.

Bağlı kredide kredi veren, belirli koşullarda mal veya hizmet ayıbından satıcı/sağlayıcıyla birlikte sorumlu olabilir. Sorumluluğun kapsamı ve süresi kanunla sınırlıdır. Kredi kapatılmadan yalnız satıcıya yönelmek, geri ödeme planında sorun yaratabilir.

Garanti, Servis Ve Satış Sonrası Hizmetler

Garanti belgesi, fatura veya fiş tüketicinin kanuni haklarını sınırlandırmaz. Garanti süresinde ücretsiz onarım seçildiğinde işçilik, parça, kargo veya başka adla ücret istenemez. Malın onarımda kaldığı süre garanti süresine eklenir. Azami tamir süresi ürün grubuna göre yönetmelikte belirlenir.

Servis fişinde şikâyet, teslim kilometresi/seri numarası, aksesuar, fiziksel durum, yapılan işlem, değişen parça ve teslim tarihi yer almalıdır. “Arıza bulunamadı” kaydı teknik ölçüm olmadan yeterli değildir. Aynı arızanın tekrarında önceki iş emirleri çok değerlidir.

Üretici veya ithalatçı satış sonrası hizmet ağını kurmak ve belirli süre yedek parça sağlamakla yükümlü olabilir. Yetkisiz servise gitmenin garantiye etkisi, arızanın servis müdahalesiyle nedensel bağlantısına göre değerlendirilmelidir; her müdahale tüm garantiyi otomatik kaldırmaz.

Tüketici onarım için ürünü teslim ettiğinde veri yedekleme ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır. Telefon ve bilgisayarda gereksiz veri erişimi ayrı hak ihlali doğurabilir.

Hakem Heyeti, Arabuluculuk Ve Tüketici Mahkemesi

Tüketici hakem heyeti görev sınırı her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Başvuru tarihindeki resmî sınır kontrol edilmelidir. Sınır altındaki uyuşmazlıklarda heyete başvuru zorunlu; üstündekilerde tüketici mahkemesi görevlidir. Aynı uyuşmazlık hem heyete hem mahkemeye taşınamaz.

Başvuru e-Devlet/TÜBİS, elden veya posta yoluyla yapılabilir. Talep sonucu açık olmalı; seçimlik hak ile parasal tutar uyumlu yazılmalıdır. Heyet bilirkişi incelemesi yaptırabilir. Karara karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde tüketici mahkemesine itiraz edilir; itiraz kararın icrasını kendiliğinden durdurmaz, tedbir istenebilir.

Tüketici mahkemesinde dava açmadan önce arabuluculuk kural olarak dava şartıdır; hakem heyeti kapsamındaki uyuşmazlık, heyet kararına itiraz ve kanundaki diğer istisnalar kapsam dışıdır. Başvuruda tüm talep kalemleri belirtilmelidir. Tüketici davaları harçtan muaf olsa da bilirkişi, tebligat ve karşı vekâlet ücreti riski değerlendirilir.

Yetkili mahkeme bakımından tüketicinin yerleşim yeri kolaylığı vardır. Delil tespiti, ihtiyati tedbir ve ürünün korunması dava öncesi gündeme gelebilir. Ayıplı ürün, bilirkişi incelemesine kadar değiştirilmemeli veya imha edilmemelidir; zorunlu onarım varsa eski parça ve kayıtlar korunmalıdır.

Zamanaşımı, Strateji, Sık Sorular Ve Sonuç

Ayıplı mal sorumluluğunda genel olarak teslimden itibaren iki yıllık süre; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda daha uzun süre uygulanır. Ağır kusur veya ayıbın hileyle gizlenmesinde zamanaşımı savunması korunmayabilir. Garanti süresi ile kanuni zamanaşımı aynı kavram değildir. Özel ürün ve sözleşmelerde farklı süre vardır.

Ürünü servise verdim; artık bedel iadesi isteyemez miyim? İlk seçim, onarımın başarısızlığı, süre ve tekrar arıza değerlendirilir. Hakların değişmesi otomatik değildir; yazılı kayıt önemlidir.

İkinci el araçta satıcı “ben de bilmiyordum” diyebilir mi? Satıcının tacir olup olmadığı, ayıbın gizliliği ve tüketici kanunundaki sorumluluk incelenir. Bilmemek her durumda sorumluluğu kaldırmaz.

Hakem heyeti kararını doğrudan icraya koyabilir miyim? Karar ilam niteliğinde icra edilebilir; itiraz ve tedbir durumu kontrol edilmelidir.

Ambalaj açıldıysa cayma hakkı biter mi? Ürünün türü ve kanuni istisna belirleyicidir. Her açılmış ambalaj istisna değildir.

Tüketici uyuşmazlığında en güçlü dosya, reklamdan teslim ve servis sürecine kadar ürünün hikâyesini kesintisiz belgeleyen dosyadır.

Resmî Kaynakça

Kaynak: 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun

Kaynak: Ticaret Bakanlığı – Tüketicinin Korunması

Kaynak: Tüketici Bilgi Sistemi (Tübis)

Kaynak: Mesafeli Sözleşmeler Yönetmeliği – Mevzuat Bilgi Sistemi

Kaynak: Garanti Belgesi Yönetmeliği – Mevzuat Bilgi Sistemi

Kaynak: Yargıtay Karar Arama

Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Satış amacı, teslim ve ayıp tarihi, ürün, servis kayıtları ve başvuru sınırı görülmeden somut hukuki görüş sayılamaz.