Kapsam
Ceza davasında sanığın duruşmaya gelmemesi, kural olarak davanın onun yokluğunda görülmesine yetmez. Ceza Muhakemesi Kanunu m.195 ise isnat edilen suçun yalnız adli para cezasını, yalnız müsadereyi veya bu ikisini birlikte gerektirdiği hallerde, sanığa gönderilen davetiyede gerekli uyarı bulunursa duruşmanın yokluğunda yapılabilmesine imkân tanır. Ölçüt, mahkemenin sonunda düşük bir yaptırım belirleyebileceği düşüncesi değil, suçun kanuni yaptırımı ve usulüne uygun davetiyedir.
Bu yazı, sanığın bizzat talep ederek duruşmadan bağışık tutulması, duruşma düzeni nedeniyle salondan çıkarılması veya kaçak ya da gaip sanık hakkında yürütülen özel işlemlerden farklı bir durumu ele alır. m.195 bakımından duruşmanın yapılabilmesi, her dosyanın sanık sorgulanmadan her türlü hükümle bitirilebileceği sonucuna götürmez. Yapılan oturumun niteliği ve hükme bağlanan sonuç ayrıca değerlendirilir.
Hukuki Ölçüt: Suçun Kanuni Yaptırımı
CMK m.193/1, kanunda ayrık tutulan haller dışında yoklukta duruşma yapılmamasını öngörür. m.195 uygulanacaksa önce iddianamede yüklenen suç ve suç tarihinde yürürlükte bulunan yaptırım okunur. Kanuni ceza seçenekleri arasında hapis de bulunuyorsa, dosyada sonunda adli para cezası verilmesinin mümkün görülmesi tek başına istisnayı doğurmaz. Hapis cezasının bir değerlendirme sonunda adli para cezasına çevrilme ihtimali de yalnız adli para cezasını gerektiren suçla aynı değildir. Özel yaptırım kanunu varsa ilgili hükmün somut olaya hangi tarihte uygulanacağı ayrıca değerlendirilir.
Adli para cezası, bir ceza mahkemesince suç dolayısıyla hükmedilen yaptırımdır. İdari para cezasına karşı başvuru veya kabahat yargılaması ayrı düzenlenebilir. Aynı şekilde müsadere, kanuni koşulları gerçekleştiğinde eşya veya kazançla ilgili güvenlik tedbiri olarak gündeme gelir; mülkiyetin kime ait olduğu, iyiniyetli üçüncü kişinin hakları ve uygulanacak özel usul başka inceleme konularıdır. Her müsadere talebinin bulunması, aynı dosyadaki hapis yaptırımlı suçun da sanık yokken m.195 uyarınca görülebileceği anlamına gelmez.
İhtarın Metni ve Dosyada Bulunması
İstisnanın ikinci koşulu, davetiyede sanık gelmese de duruşmanın yapılacağının yazılmasıdır. Genel bir duruşma günü bildirimiyle bu özel uyarı aynı şey değildir. Davetiyenin metni, hangi suç veya dosyaya ait olduğu ve usulüne uygun tebliğ edildiği birlikte incelenir. Örneğin dosyada taslak davetiye var ancak sanığa gönderilen nüshanın içeriği farklıysa, hükümde yalnız taslağa bakılarak usul koşulunun gerçekleştiği söylenemez. Tebliğ kaydı, davetiyenin hangi gün ve kime teslim edildiğini; davetiye nüshası ise neyin bildirildiğini gösterir.
Geçerli mazeret sunulduysa bu mazeretin dosyaya hangi gün girdiği ve mahkemenin ne yönde karar verdiği tutanaktan okunur. m.195 duruşmanın yapılabileceğini söyler; hâkimin her olayda sanık olmadan devam etmesini zorunlu kılmaz. Mahkeme, CMK m.199 uyarınca sanığın hazır bulunmasına karar verebilir. Müdafi, sanık yokken de m.197 kapsamında bütün oturumlarda hazır bulunabilir; bu katılım davetiye uyarısına ilişkin bütün sorunları kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Görev, Süre ve Kanun Yolları
Yoklukta duruşmaya devam edilip edilmeyeceğini, isnat edilen suç yönünden görevli ceza mahkemesi değerlendirir. m.195, görevli mahkemenin türünü veya yerini değiştirmez. Sanık katılmak veya mazeret bildirmek istiyorsa, davetiyedeki oturum günü ve dosya numarasına göre süreci izlemelidir. Bildirim hatası olduğu ileri sürülüyorsa davetiyenin gerçekten ne zaman ve nasıl öğrenildiği açıklanır. İşlem henüz yapılmadıysa ihtarlı davetiyenin yeniden gönderilmesi veya uygun oturum günü belirlenmesi talep edilebilir.
Yoklukta yapılmış bir işlemden sonra eski hale getirme ve nihai hükme karşı kanun yolu birbirinden farklıdır. CMK m.198, koşulları varsa tebliğden itibaren bir haftalık eski hale getirme yolunu ve kimi istisnaları düzenler. Kanun yolu süresi ise kararın niteliği ve tebliğ rejimine göre ayrıca belirlenir. Eski hale getirme isteğinin bulunması bütün kararlar açısından aynı sonucu doğurmaz ve diğer başvuru sürelerinin otomatik olarak durduğunu göstermez. Uygulanacak başvuru yolu, hükmün hangi işlem üzerinden kurulduğu görülerek belirlenmelidir.
İspat ve Deliller
İddianame, tensip ve duruşma tutanağı, çağrı kâğıdının örneği, tebliğ evrakı, varsa mazeret dilekçesi ve gerekçeli hüküm birlikte incelenir. İddianamede yalnız adli para cezasını gerektiren bir suç bulunup sonradan başka nitelendirme tartışılmışsa, bunun sanığa nasıl bildirildiği ve savunma olanağı tanınıp tanınmadığı ayrıca kayda alınır. Aynı dosyada iki farklı suç bulunuyorsa her suç için yaptırım ve yokluk gerekçesi ayrı incelenir. Bir suçta özel davetiyenin yeterli sayılması, öteki suç yönünden de kendiliğinden aynı usulü doğurmaz.
Duruşma tutanağında sanığın gelmemesi üzerine hangi kanuni dayanakla devam edildiği, dinlenen tanıklar ve alınan deliller ayrı gösterilmelidir. Sanığın gelmediği gerekçesiyle suçlamanın doğru kabul edilmesi, m.195’te düzenlenen bir sonuç değildir. Kanuni duruşma şartlarının gerçekleşmesiyle suçun delillerle ispatlanması farklı incelemelerdir. Hangi delile itiraz edilemediği ileri sürülüyorsa, yalnız davetiyedeki eksiklik değil, bu eksikliğin o delilin tartışılmasına nasıl etki ettiği de açıklanabilir.
Usul Adımları, Talepler ve Riskler
Önce isnadın yaptırım yapısı ve davetiyenin metni karşılaştırılır. Şartların oluşmadığı düşünülüyorsa dosyaya yazılı olarak hangi unsurun eksik olduğu belirtilir. Uygun halde sanığın duruşmaya katılmasına imkân tanınması, daha önce alınan delile karşı görüş sunabilmesi veya belirli bir işlemin yenilenmesi istenebilir. Gerekçeli kararda m.195’le ilgili değerlendirme görünmüyorsa, kanun yolu dilekçesi somut oturum ve işleme bağlanmalıdır. Duruşmada yokluk, müdafi gönderme, dosyaya yazılı açıklama ve bizzat sorgunun aynı savunma aracı olmadığı hatırda tutulur.
Uygulama Senaryosu
İzmir’de bir ceza dosyasında isnat edilen suç kanunen yalnız adli para cezası gerektirmektedir. Sanığa duruşma günü bildirilmiş, fakat çağrı kâğıdında gelmese de duruşmanın yapılacağı belirtilmemiştir. Sanık oturuma katılmamış ve bir tanık dinlenmiştir. İnceleme, yaptırımın m.195 kapsamına girmesiyle bitmez. Gönderilen çağrı nüshası ve tutanak karşılaştırılır. Sanık daha sonra tanık anlatımının hangi kısmını tartışmak istediğini açıklar ve savunma imkânı için uygun talebi yapar. Bu değerlendirme, davanın esasının veya tanığın doğruluğunun peşinen belirlenmesi değildir.
Kanuni Nitelendirme Değişirse İhtar Yeniden Değerlendirilir
İddianame düzenlendiğinde yalnız adli para cezası öngören bir hükme dayanılmış olabilir. Duruşmada başka nitelendirme ihtimali doğduğunda, yeni değerlendirmenin yaptırım yapısı ve sanığa savunma imkânı ayrı ayrı ele alınır. İlk davetiyedeki uyarı, sonradan hapis cezası ihtimali doğuran yeni nitelendirmeyi her durumda kapsamaz. Örneğin aynı davranışın hukuki adı tartışılırken, sanığın ilk suçlama yönünden bulunmaması yeni değerlendirmeye karşı da savunma yapmaktan vazgeçtiğini göstermez. Mahkeme, hangi suçlama bakımından ve ne sebeple devam ettiğini kayda geçirirse bu ayrım hüküm aşamasında denetlenebilir.
CMK m.193/2, toplanan delillere göre mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar verilmesi gerektiği kanaatine varıldığında, sanık sorgulanmasa da davanın yoklukta bitirilebilmesine ilişkin başka bir kuraldır. Bu kuralın dayanağı davetiyenin içerdiği özel ihtardan ziyade, dosyanın bulunduğu aşama ve verilebilecek kararın türüdür. m.195’e göre bir oturum yapılmış olmasından hareketle, hangi hükmün hangi hukuki dayanakla kurulabileceği incelemesi atlanmamalıdır. Duruşmanın yapılması ile davanın bitirilmesi farklı sonuçlardır. Özellikle yeni belge veya savunma bakımından işlem yapılacaksa, mahkemenin önceki kararını hangi hukuki gerekçeyle sürdürdüğü ayrıca görülmelidir.
Dosyada birden fazla sanık bulunuyorsa, çağrının metni ve tebliği her sanık için ayrı kontrol edilir. İlk sanığa özel uyarı gönderilmesi diğer sanığın da aynı içerikle davet edildiği anlamına gelmez. Müdafiin bir sanık için oturumda bulunması, aynı dosyadaki diğer sanığın savunmasının temsil edildiğini göstermez. Yoklukta dinlenen tanık birden fazla sanık hakkında konuşuyorsa, hangi kişi bakımından hangi işlemin yapıldığı duruşma tutanağından açıklığa kavuşturulur. Böylece başvuru somut bir tebligat ve savunma eksikliğine bağlanabilir. Usul itirazında mahkemeden tutanağın ve davetiye suretinin incelenmesi istenirken, kişiye gönderilmiş nüshanın dosyadaki örnekle aynı olup olmadığı özellikle belirtilir. Birden çok çağrı çıkarılmışsa, ilk davetiyenin içeriği sonradan ertelenen oturum için gönderilen davetiyenin yerini tutmayabilir. İtiraz ilgili oturuma ait kayıtlarla eşleştirilir.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Hapis Cezası Sonradan Paraya Çevrilebilecekse m.195 Uygulanır Mı?
Bu ihtimal tek başına yeterli değildir. Önce isnat edilen suçun kanuni yaptırımı incelenir; hapis ihtimaliyle yalnız para cezası rejimi aynı sayılmaz.
Duruşma Günü Yazılıysa Özel İhtar Gereksiz Mi?
Hayır. m.195, sanık gelmese de duruşmanın yapılacağının davetiyede yazılmasını arar. Tebliğin usulü de ayrıca kontrol edilir.
Duruşmanın Yoklukta Yapılması Suçlamanın Kabulü Müdür?
Hayır. Yoklukta oturum yapılabilmesi bir usul kuralıdır. Suçun unsurları ve deliller her durumda kendi hükümlerine göre değerlendirilir.
Sonuç
CMK m.195’in dar istisnası, kanuni yaptırım ve ihtarlı davetiye bir arada incelenerek uygulanır. Bunlardan sonra oturumda yapılan işlemler, savunma imkânı ve verilebilecek hükmün niteliği ayrıca denetlenmelidir.
İlgili Okumalar
Kaynakça
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.