Kapsam
Ceza duruşmasında sanığın salondan çıkarılması, oturumun onun yokluğunda tamamlanmasına kendiliğinden izin vermez. Ceza Muhakemesi Kanunu m.204 iki ayrı değerlendirme ister: Sanığın davranışlarının düzenli duruşmayı tehlikeye sokup sokmadığı ve çıkarıldıktan sonra yapılacak işlemler için bulunmasının savunma bakımından zorunlu olup olmadığı. İlk soruya olumlu cevap verilmesi, ikincisine de mutlaka aynı yönde cevap verilmesini gerektirmez.
Bu yazı, usulüne uygun çağrıya gelmeyen sanığın yokluğunda yargılama, duruşmadan bağışık tutulma, SEGBİS ile katılım veya kapalılık kararı hakkında genel rehber değildir. Başlangıçta salonda bulunan sanığın davranış nedeniyle dışarı çıkarılması halinde, savunma ve delile katılımın nasıl korunacağına odaklanır. Kamuya açık bir oturumda sanığın bireysel olarak çıkarılması, salonun dinleyicilere kapatılmasıyla da aynı işlem değildir.
Hukuki Ölçüt: Davranış, Düzen ve Savunma
CMK m.203, duruşma düzeninin hâkim veya başkan tarafından sağlanmasını öngörür. Genel çıkarma yetkisi, savunma hakkının kullanılmasını engellememe sınırına bağlıdır. Sanık söz konusu olduğunda m.204 özel kuraldır: Kişinin davranışları sebebiyle salonda kalmasının duruşmanın düzenli yürütülmesini tehlikeye sokacağı anlaşılmalıdır. Bu değerlendirme sanığın dosyadaki iddiayı reddetmesi, tanığın anlatımını tartışmak istemesi veya görüşünü sert biçimde dile getirmesinin tek başına düzen tehlikesi sayılmasıyla yapılamaz. Somut davranış ile duruşmanın yapılamaması arasındaki bağ açıklanmalıdır.
Çıkarma üzerine mahkeme, kalan işlemler bakımından sanığın varlığının savunma için zorunlu olup olmadığını dosya durumuna göre değerlendirir. Bekleyen işlem yalnız bir evrakın dosyaya alınmasından ibaret olabilir. Buna karşılık kimlik tespiti veya olay anındaki konum hakkında sanığın doğrudan bilgisi olan bir tanığın ilk kez dinlenmesi farklı bir savunma ihtiyacı doğurabilir. Her tanık dinlemesinin ertelenmesi gerektiği ya da müdafi bulunduğu sürece bütün delillerin yoklukta alınabileceği şeklinde genel bir sonuç çıkarılamaz.
CMK m.203/3’teki disiplin hapsi ise dışarı çıkarılırken direnç gösterme veya karışıklığa neden olma şartları bulunan başka bir karardır. En çok dört günlük süre, salon dışına çıkarılan herkese uygulanmaz. Kanun bu karar bakımından avukat ve çocuklar hakkında açık sınırlar öngörür. Duruşmada suç işlendiği ileri sürülüyorsa m.205’e göre ayrıca işlem yapılabilmesi, m.204’ün savunmaya ilişkin koşullarını ortadan kaldırmaz.
Görev, Süre ve Müdafi Güvencesi
Karar duruşmayı yürüten ceza mahkemesinin yetkisindedir. Sanığın yokluğunda devam edilmesi, salona çıkarma işlemini yerine getiren personelin tasarrufuna bırakılamaz. Mahkeme, sanığın savunma bakımından hazır bulunmasını zorunlu görmezse oturumu onun yokluğunda sürdürüp bitirebilir. Ancak sanığın müdafii bulunmuyorsa mahkemenin barodan müdafi görevlendirilmesini istemesi m.204 gereğidir. Bir kişinin kendisini avukat olarak tanıtması ile dosyada yetkili müdafi sıfatıyla bulunup savunmaya fiilen katılması farklıdır.
m.204, çıkarma kararına ilişkin ayrı bir başvuru süresi düzenlemez. Devam eden oturumda savunmanın hangi işlemin yapılmamasını veya nasıl telafi edilmesini istediğini derhâl kayda geçirmesi önemlidir. Nihai hükme karşı kanun yolunda ileri sürülecek bir savunma kısıtlaması bakımından ise uygulanacak süre, başvurunun türü ve gerekçeli hükmün usulüne uygun tebliği üzerinden ayrıca belirlenir. Eğer m.203/3 uyarınca özgürlüğü sınırlayan ayrı bir karar da verilmişse, bu karar ile hükme karşı başvuru birbirine karıştırılmamalıdır.
İspat ve Delil: Tutanakta Aranacak Kayıtlar
Duruşma tutanağında davranış, mahkemenin düzen hakkındaki değerlendirmesi, varsa uyarılar, çıkarma zamanı, hazır bulunma zorunluluğu incelemesi ve sonradan yapılan işlemler birbirinden ayırt edilebilmelidir. CMK m.219–222, duruşma tutanağının yapısını ve duruşmanın nasıl yapıldığının ispatındaki rolünü düzenler. Tutanak yalnız sanığın çıkarıldığını bildiriyor; fakat devam kararına ve hangi işlemlerin o sırada yapıldığına yer vermiyorsa, savunma hakkına etkiyi sonradan belirlemek güçleşir.
Müdafi, çıkarma sonrasında dinlenen tanığın beyanına karşı soru önerisini, incelemek için süre istediği raporu veya sanıkla görüşmeden açıklayamadığı maddi noktayı tutanağa geçirmelidir. Sanık yeniden salona alındığında m.204, yokluğundaki işlemlerin kendisine açıklanmasını gerektirir. Yalnız işlemlerin yapıldığının söylenmesi ile belirleyici beyan veya belgenin savunma için anlaşılabilir biçimde açıklanması aynı şey değildir. Savunmanın, yeni delil hakkında somut bir talep ileri sürme imkânı da dikkate alınmalıdır.
Usul Adımları, Talepler ve Riskler
Salondan çıkarılmadan hemen önce ya da sonra müdafi, sıradaki işlemlerin listesini ve hangisinde sanığın katkısının gerekli olduğunu belirtebilir. Örneğin sanığın olay yerindeki başka bir kişiyi tanıması veya belge üzerindeki kendisine atfedilen imzayı açıklaması isteniyorsa, o delilin neden sanığın yokluğunda alınmaması gerektiği somutlaştırılır. Uygun durumda oturuma ara verilmesi, sanığın yeniden alınması, tanığın yeniden çağrılması veya delile cevap için süre verilmesi istenebilir. Bunların her biri belirli işlemin savunmaya etkisine göre gerekçelendirilir.
Kanun yolu aşamasında, m.289/1-h hüküm için önemli hususlarda mahkeme kararıyla savunma hakkının sınırlandırılmasını temyizde hukuka kesin aykırılık halleri arasında sayar. Bu maddeye yapılan soyut atıf, hangi işlemin neden önemli olduğunu açıklama ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Örneğin tartışmanın bir önceki oturumdaki beyana mı, yoklukta ilk kez açıklanan yeni bir bilgiye mi ilişkin olduğu gösterilmelidir. Her salon dışına çıkarma kararı otomatik bozma nedeni değildir; dosyadaki yasal koşullar ve gerçekleşen işlemler birlikte değerlendirilir.
Uygulama Senaryosu
İzmir’de bir ceza duruşmasında sanık, birkaç kez başkasının konuşmasını fiilen engelleyen bir davranışın ardından salondan çıkarılır. Sırada olay yerindeki kişiyi teşhis ettiğini belirten yeni bir tanık vardır. Müdafi, teşhisin hangi mesafe ve ışık koşullarında yapıldığına ilişkin dosyada kayıt bulunduğunu, fakat sanığın tanığı nereden tanıdığı sorusunu kendisine danışmadan açıklayamadığını tutanağa bildirir. Mahkeme düzen tehlikesini, sanığın bu delil için bulunmasının zorunlu olup olmadığından ayrı değerlendirir. Sanık oturuma döndüğünde yokluğunda tanık dinlenmişse hangi anlatımın dosyaya girdiği açıklanır ve savunmanın o delile ilişkin istemi değerlendirilir.
Oturumun İşlemlere Göre Bölünmesi ve Telafinin Kapsamı
Sanığın dışarı alınmasından sonra, sıradaki bütün işlemlerin aynı anda yapılması şart değildir. Mahkeme dosyadaki bildirimleri ve teknik ara işlemleri ele alırken belirleyici bir yüzleştirmeyi daha sonraya bırakabilir. Müdafi de tüm oturumun geçersiz olduğunu söylemek yerine hangi delilin hangi bölümünde sanığın katkısının eksik kaldığını açıklayabilir. Örneğin eski bir belgenin tarihinin okunması ile ilk kez sunulan imzalı tutanağın sanığa gösterilmesi aynı savunma ihtiyacını doğurmayabilir. Mahkemenin gerekçesi bu farkı görünür kıldığında sonradan yapılan denetim daha sağlıklı olur.
Sanığın yeniden katılımı sağlanmışsa telafi yöntemi, yokluğunda yapılan işleme göre seçilir. Kısa bir ara kararın açıklanması mümkün olabilir; fakat ayrıntılı bir tanık anlatımının anlaşılması için tutanağın ilgili kısmına erişim veya soru önerisinin değerlendirilmesi gerekebilir. Müdafinin önceki oturumda itiraz etmiş olması, sanığa işlemlerin açıklanması güvencesini kendiliğinden gereksiz hale getirmez. Tersi yönde, işlemin daha sonra açıklanması da ilk oturumda savunma bakımından bulunmanın zorunlu olup olmadığı sorusunu geçmişe dönük olarak ortadan kaldırmaz.
Aynı oturumda birden fazla sanık varsa çıkarma kararı kime uygulanmışsa gerekçe ve telafi o kişi yönünden ayrı yazılır. Bir sanığın davranışı nedeniyle bütün sanıkların katılımının fiilen sona ermesi veya bir müdafinin beyanının diğer müdafinin yerine geçmiş sayılması farklı bir savunma sorunu doğurabilir. Tutanağın saat veya işlem sırası kaydı, hangi kişinin hangi delil alınırken salonda bulunduğunu göstermeye yardımcı olur. Kanun yolu dilekçesinde de özellikle hükümde dayanılan delil ile çıkarma arasındaki bağlantıyı bu kronoloji üzerinden açıklamak, soyut bir düzen tartışmasından daha kullanışlıdır.
Müdafi değiştiğinde önceki oturumun kronolojisi yeni müdafiye aktarılmalıdır. Bir belgeye ilişkin açıklamanın duruşmada yapılması ile belgenin sonradan dosyaya yüklenmesi aynı değildir. Örneğin bir ses kaydı sanık salonda değilken ilk kez dinletilmiş ve hükümde ona dayanılmışsa, duruşma tutanağında dinletme, açıklama ve cevap istemlerinin sırası belirlenir. Dosyada kayıt bulunuyor olması, savunmanın onu hangi aşamada öğrendiğini tek başına ispatlamaz. İstenen telafi, delilin hükümdeki işleviyle ilişkilendirilir.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Sanık Salondan Çıkarıldığında Oturum Her Durumda Sürer Mi?
Hayır. Mahkeme dosyanın durumuna göre sanığın bulunmasını savunma bakımından zorunlu görmezse oturumu yokluğunda sürdürebilir. Müdafi bulunmaması halinde barodan müdafi görevlendirilmesini ister.
Sanık Yeniden Alınırsa Yalnız Son Kararın Söylenmesi Yeterli Mi?
Kanun yoklukta yapılan işlemlerin açıklanmasını öngörür. Hangi delilin alındığı ve savunmanın buna karşı ne söyleyebileceği, somut olayda değerlendirilir.
Salondan Çıkarma ile Dört Günlük Disiplin Hapsi Aynı Mı?
Hayır. Çıkarma duruşma düzeni ve savunma koşullarına, disiplin hapsi ise m.203/3’teki ayrı koşul ve istisnalara bağlıdır.
Sonuç
Duruşma düzenine müdahale, savunma katılımını gereksiz biçimde sona erdirmemelidir. Kararın denetlenebilirliği, davranışın, yoklukta yapılan işlemlerin, müdafi güvencesinin ve yeniden katılımda verilen açıklamanın ayrı ayrı kayda alınmasına bağlıdır.
İlgili Okumalar
Kaynakça
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.