Ceza Davasında Tanığa Yemin Verilmesi ve Yeminsiz Dinleme

Kapsam

Ceza davasında bir kişinin olay hakkında bilgi vermesi, her durumda kendisine yemin verilmesini gerektirmez. Tanığın yaşı, yeminin niteliğini kavrama durumu, aynı suçla bağlantılı sıfatı ve tanıklıktan çekinme hakkı, yemin rejimini değiştirebilir. Mağdur tanık olarak dinlendiğinde de yemin konusunda ayrı bir kural uygulanır. Bu yazı, ceza muhakemesinde kime, ne zaman ve hangi biçimde yemin verileceğini; tutanaktan bu işlemin nasıl denetleneceğini inceler.

Yemin, tanık anlatımının doğru olduğunu garanti eden veya mahkemeyi o beyana bağlayan bir araç değildir. Yemin verilmeyen kişilerin her zaman dinlenemeyeceği de söylenemez. Ayrım, tanığın dinlenebilirliğiyle hangi usul güvenceleri altında dinleneceği arasındadır. Hukuk davasındaki taraf yemini, bu yazıda anlatılan ceza muhakemesi tanık yemininden farklıdır.

Hukuki Ölçüt

CMK m.54'e göre tanıklar kural olarak dinlenmeden önce ayrı ayrı yemin eder. Gerekli olduğunda veya bir kimsenin tanık sıfatıyla dinlenmesinin uygunluğunda tereddüt varsa yemin dinleme sonrasına bırakılabilir. Soruşturmada Cumhuriyet savcıları da yemin verebilir. M.55, dinleme öncesi ve sonrasındaki yemin biçimlerini ayrı düzenler; m.56 yeminin nasıl yerine getirileceğine ilişkin kuralları, m.57 ise aynı soruşturma veya kovuşturmada yeniden dinlenen tanığa önceki yemininin hatırlatılabilmesini düzenler.

CMK m.50'de yeminsiz dinlenecek tanıklar sayılır. Dinlenme sırasında on beş yaşını doldurmamış kişiler, ayırt etme gücüne sahip olmamaları nedeniyle yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayanlar ile ilgili suçlara iştirak veya maddede belirtilen suçla bağlantılı davranışlar nedeniyle şüpheli, sanık ya da hükümlü olanlar bu kapsamda yer alabilir. Kişinin başka bir olayla ilgili herhangi bir adli kaydının bulunması tek başına bu istisnayı kurmaz. Sıfatın ve bağlantının ilgili soruşturma veya kovuşturma konusu bakımından belirlenmesi gerekir.

CMK m.51, m.45 uyarınca tanıklıktan çekinebileceği halde tanıklık eden kişi için ayrı düzenleme getirir. Yemin verip vermeme hakim veya mahkemenin takdirindedir; tanık yemin etmekten çekinebilir ve bu imkanın kendisine bildirilmesi gerekir. Bu durumda kişi ifade vermeyi tercih etmiş olsa bile, yemin bakımından ayrıca bilgilendirilmesi gereken bir hak vardır. CMK m.236/1 uyarınca mağdur tanık olarak dinlendiğinde ise tanıklık hükümleri yemin hariç uygulanır.

Görev, Yetki ve Süre

Soruşturma sırasında tanığı dinleyen Cumhuriyet savcısı ile kovuşturmada tanığı dinleyen mahkeme farklı aşamalarda işlem yapar. Soruşturmadaki bir tutanakta yemin bulunması, kovuşturmadaki dinleme usulünün her koşulda yerine getirildiğini göstermez. Aynı soruşturma veya kovuşturmada tanığın tekrar dinlenmesi ile başka dosyada aynı kişinin yeniden tanık olması da bir tutulmamalıdır.

Yemin işleminin olağan zamanı beyan öncesidir; m.54 koşullarında sonrasına bırakılabilir. Usul sorunu görülüyorsa, tanık henüz dinlenirken veya en geç tutanağın incelenebildiği ilk aşamada dosyaya somut beyan verilmesi yararlıdır. Bu konu için genel bir itiraz günü varsayılmamalıdır; sonraki kanun yolu ve süre, kararın türüne ve dosyanın aşamasına göre ayrıca belirlenir. İzmir'de bir tanık talimatla dinlenmişse, asıl mahkeme ile talimat tutanağının aynı evreyi ve kişiyi gösterdiği kontrol edilir.

İspat ve Deliller

İlk olarak tanığın kimlik, yaş ve sıfat bilgisi incelenir. Sonra duruşma veya ifade tutanağında tanığa hangi uyarıların yapıldığı, yemin verilip verilmediği ve gerekiyorsa çekinme imkanının bildirilip bildirilmediği okunur. Tanığın yeminsiz dinlendiği yazıyorsa sebep ayrı görülebilmelidir. Sıfatı yargılama sırasında değişmişse eski ve yeni işlemler aynı kategoride değerlendirilmemelidir.

Tutanakta yeminin yapıldığına dair kayıt bulunmamasıyla, kaydın usulüne uygun olduğu fakat bir tarafa sonradan eksik örnek verildiği iddiası ayrıdır. Duruşma tutanağının tam örneği ve varsa kanunen erişilebilir ses veya görüntü kaydı karşılaştırılabilir. Bu inceleme, tanığa veya üçüncü kişilere ait gereksiz kişisel bilgilerin yayılmasını haklı kılmaz. Yalnız usuli itiraz için gerekli bölüm dosya içinde gösterilmelidir.

Usul Adımları ve Talepler

Talepte hangi tanığın, hangi tarihte, hangi sıfatla dinlendiği ve uygulanması gerektiği ileri sürülen hüküm belirtilir. Örneğin m.50 gereğince yeminsiz dinlenmesi gereken kişinin yeminli dinlendiği ileri sürülüyorsa, madde kapsamını kuran sıfat veya yaş kaydı gösterilir. M.51'deki çekinme imkanının bildirilmediği düşünülüyorsa, kişinin hangi nedenle m.45 kapsamında olduğu ve tutanakta hangi bildirimin eksik olduğu açıklanır.

Mahkemeden, uygun koşullarda usulüne uygun dinleme yapılması, eksikliğin tutanağa geçirilmesi veya beyanın hangi ölçüde değerlendirileceğinin gerekçelendirilmesi istenebilir. Yalnız “yemin yoktu” demek yeterli olmayabilir; yemin vermemenin kanuni sebebi bulunup bulunmadığı ve eksikliğin delil değerlendirmesine nasıl etki ettiği belirtilmelidir. Başvuru, tanığın anlattığı vakıaların maddi doğruluğuna yönelik ayrı sorgulamayı da gereksiz kılmaz.

Riskler ve Uygulama Senaryosu

Bir ceza davasında aynı olayda eyleme katıldığı iddiasıyla başka sıfat taşıyan kişi, diğer sanığın davranışları hakkında bilgi verir. Yalnız duruşma listesinde “tanık” yazması onun her durumda yeminle dinleneceğini göstermez. Mahkeme önce kişinin olayla bağlantısını ve m.50'deki durumu inceler. Başka ve ilgisiz bir dosyadaki sıfatı ise tek başına aynı istisnanın nedeni değildir.

Başka bir durumda sanığın yakını çekinme hakkına rağmen ifade vermek ister. M.51 bakımından yemin ayrı değerlendirilir; kişinin ifade vermeyi kabul etmesi, yemin etmekten çekinemeyeceği anlamına gelmez. Tutanakta bu bildirimin ve mahkemenin tercihinin görülmesi, sonradan yalnız “tanık dinlendi” ifadesiyle yetinilmesini önler. Kişi mağdur olarak dinleniyorsa bu kez m.236/1'deki yemin istisnası ayrıca uygulanır.

İşlem Kaydını Okurken Ayırt Edilecek Durumlar

Yemin zamanının dinleme sonrasına bırakıldığı bir oturumda, nedenin ve sonunda hangi işlemin yapıldığının kayda alınması önemlidir. İlk bölümde yeminin görünmemesi tek başına kanuna aykırılık anlamına gelmez; tutanağın devamı incelenir. Tanık başta yeminsiz dinlenmiş ve sonunda da işlem yapılmamışsa, kanunen yeminsiz dinleme sebebinin bulunup bulunmadığı ayrı sorudur. M.54'teki erteleme imkanı, yemin şartını hiçbir gerekçe olmadan ortadan kaldırmaz.

M.57'ye göre önceki yemin hatırlatılmışsa, o yeminin hangi dinlemede verildiği ve tekrarın aynı soruşturma veya kovuşturma evresinde olup olmadığı saptanmalıdır. Bir tanığın başka bir dava dosyasında yemin etmiş olması, yeni dosya için yalnız hatırlatmayla yetinileceğini göstermez. İlk dinlemede zaten yemin verilemeyen bir kişinin tekrar dinlenmesinde de var olmayan bir yeminin hatırlatılması söz konusu değildir. Yeni dinleme tarihindeki yaş veya usuli sıfat değişmişse, o tarihte uygulanacak kural ayrıca belirlenir.

İşitme veya konuşma engeli nedeniyle olağan biçimde sözlü yemin edemeyen kişi bakımından CMK m.56, okuma yazma durumuna göre yazılı ve imzalı biçimi veya işaretlerden anlayan tercüman aracılığıyla işaretle yemin seçeneğini düzenler. Bu, kişinin salt engeli nedeniyle yemin usulünden çıkarılması anlamına gelmez. Tutanakta işlemin hangi biçimde gerçekleştiği ve gereken iletişim desteğinin nasıl sağlandığı görülebilmelidir.

Tanığın dinlenmeden önce gerçeği söylemenin önemini ve diğer uyarıları öğrenmesi, yemin işlemiyle aynı satıra indirgenmemelidir. M.53 uyarıları ile m.54 ve devamındaki işlem ayrı denetlenir. Bir tutanakta “gerekli ihtar yapıldı” yazılması, kişinin çekinme veya yeminden çekinme hakkının nasıl bildirildiği tartışılıyorsa her zaman soruyu cevaplamaz. İtiraz, hangi hakkın ve hangi koşulda eksik kaldığına odaklanmalıdır.

Bir kişinin ifadeyi vermeyi kabul etmesi, haklarının tümünden vazgeçtiği anlamına gelmez. Özellikle çekinme hakkına sahip yakının beyanı değerlendirilirken, tanıklıktan ve yeminden çekinme imkanlarının ayrı zamanlarda ve içerikte gündeme gelmesi önemlidir. Kayıt, beyanın alınmasından önce neyin açıklandığını ve kişinin nasıl yanıt verdiğini göstermelidir. Sonradan sadece “tanık doğruyu söylediğini beyan etti” ifadesinin dosyaya eklenmesi, önceki işlemin koşullarını kendi başına kanıtlamaz.

Tanığın yaşı, olay tarihine göre değil dinlenme anına göre belirlenir. Olay sırasında on beş yaşın altında olup duruşmada bu yaşı doldurmuş biri bakımından, yaş istisnası tek başına sürüyor kabul edilmemelidir. Başka bir yeminsiz dinleme sebebi varsa bunun dayanağı ayrı yazılır. Böylece olayın gerçekleştiği tarih ile usul işleminin tarihi karıştırılmaz.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Ceza Davasında Bütün Tanıklar Yemin Eder Mi?

Hayır. CMK m.50, m.51 ve mağdur açısından m.236/1 gibi hükümler, kişinin sıfatına göre farklı kurallar getirir.

Yemin Mutlaka Anlatımdan Önce Mi Verilir?

Kural budur. Ancak m.54'te öngörülen koşullarda yemin, anlatımdan sonraya bırakılabilir.

Yemin Verilmemesi Beyanı Her Durumda Geçersiz Mi Yapar?

Hayır. Önce yeminsiz dinlemenin kanuni sebebi olup olmadığı, sonra varsa usul eksikliğinin değerlendirmeye etkisi incelenir.

Sonuç

Tanık yemini denetlenirken kişinin sıfatı ve dinleme zamanı baştan doğru belirlenmelidir. Uyarı ve yemin kaydı, beyanın içeriğiyle karıştırılmadan incelenirse gerçek bir usul eksikliği ile kanunun öngördüğü yeminsiz dinleme birbirinden ayrılır.

İlgili Okumalar

Tanığın neden hiç dinlenemeyeceği tartışılıyorsa Ceza Muhakemesinde Tanıklıktan Çekinme ve Meslek Sırrı farklı çekinme sorununu açıklar. Ceza Muhakemesinde Tanığın Görüntülü ve Sesli Dinlenmesi ise kullanılan dinleme aracının teknik ve usuli yönlerini ele alır. Her iki durumda da, beyanda bulunmanın mümkün olması ile yemin verilip verilmeyeceği aynı değerlendirme değildir. Tutanakta yaş, sıfat, uyarı ve yemin kaydı ayrı ayrı okunmalıdır.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 45, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 217, 236.
• 5271 sayılı Kanun (TBMM kabul metni, 2004), m. 54, 55.

Mevzuat metinlerinin son kontrolü: 9 Kasım 2026.