Kapsam
Ceza davasında tanık, kanunen korunmuş bir çekinme sebebi olmaksızın yemin etmeyi veya bildiklerini söylemeyi reddederse, Ceza Muhakemesi Kanunu m.60 devreye girebilir. Düzenleme, tanığı belli bir cevap vermeye zorlamak için değil, yasal yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak için öngörülmüştür. Bu yüzden hapsin koşullarını incelerken ilk soru ne kadar süreceği değil, yerine getirilmesi istenen yükümlülüğün somut olayda gerçekten var olup olmadığıdır.
Tanığın çağrıya hiç gelmemesi, duruşmaya gelip meşru bir nedenle çekinmesi ve gelerek hukuki dayanak göstermeksizin ifade vermemesi farklı olaylardır. İlkinde CMK m.44 uyarınca çağrı ve mazeret hükümleri, ikincisinde ilgili çekinme veya yeminsiz dinleme hükümleri, üçüncüsünde ise şartları varsa m.60 değerlendirilir. Tanığın cevabını isabetli bulmamak veya bir ayrıntıyı hatırlamamasından kuşkulanmak, kendiliğinden sebepsiz çekinme demek değildir.
Hukuki Ölçüt: Önce Yükümlülük, Sonra Tedbir
Tanığa hangi konu hakkında ve hangi sıfatla dinleneceği anlaşılır biçimde açıklanmalıdır. Tanık bir sorunun kendisini veya kanunda sayılan yakınlarını ceza kovuşturmasıyla karşı karşıya bırakabileceğini bildirirse, CMK m.48’in o soruya ilişkin koruması gözden geçirilir. Yasal bir çekinme hakkını kullanmak için korunan bilginin içeriğini dosyaya ayrıntısıyla açıklamak her zaman gerekli değildir; ileri sürülen hakkın temelini değerlendirmeye yetecek bilgiyi, korumanın amacını boşa çıkarmadan belirlemek önemlidir.
Yemin yükümlülüğü de önce denetlenir. Kanunen yeminsiz dinlenmesi gereken kişi hakkında yemini reddettiği gerekçesiyle m.60 uygulanması düşünülemez. Öte yandan tanığa hukuken yemin verilmesi gerekiyorsa ve ortada usule uygun yemin isteğini engelleyen bir sebep yoksa, reddin açıkça tutanağa alınması gerekir. Tanığın sağlık, iletişim veya dil engeli nedeniyle soruyu anlayamaması, yükümlülüğe isteyerek aykırı davrandığı sonucuna doğrudan dayanak olmaz.
Madde, sebepsiz çekinmeden doğan giderlere hükmedilmesini ve tanıklığı veya yemini sağlamak amacıyla disiplin hapsi verilebilmesini ayrı sonuçlar olarak öngörür. Giderin retle ilişkisi gösterilmeli; hapis ise bir mahkûmiyet cezası veya yalan tanıklık hakkında hüküm gibi sunulmamalıdır. Zorlayıcı önlemin amacı, kişiden iddia ya da savunmayı destekleyen bir ifade almak değildir. Tanık yükümlülüğüne uygun davrandığında kanun derhâl serbest bırakılmasını öngörür; cevabın beklentiyi karşılamaması nedeniyle hapsin sürdürülmesi amaçla bağdaşmaz.
Görev, Hapsin Sınırları ve İtiraz Süresi
Kovuşturmada davaya bakan mahkeme yanında, m.60/2’de naip hâkim ve istinabe olunan mahkeme yetkili sayılmıştır. Soruşturma evresinde bu tedbirleri sulh ceza hâkimi alabilir. Savcının soruşturmada tanığa yemin verebilmesi ile hürriyeti sınırlayan disiplin hapsi kararını vermesi farklı yetkilerdir. Tedbiri veren merci ve işlem evresi açıkça görülmeden yalnız dosyanın bulunduğu adliyeye bakarak kanun yolu mercii belirlenmemelidir.
Hapis dava hakkında hüküm verilinceye kadar ve her hâlde üç ayı geçmemek üzere uygulanabilir. Üç ay, her kararda verilmesi gereken sabit bir süre değildir. Yükümlülüğe uygun davranış gerçekleştiğinde daha önce saptanmış süre henüz bitmese bile derhâl salıverme gerekir. m.60/3’ün tekrar yasağı da kendi koşullarına bağlıdır: Dava sırasında tedbirler alınıp öngörülen süreler bütünüyle uygulandıktan sonra, o davada veya aynı işe ilişkin diğer davada yeniden uygulanmaz. Kararların tarihleri ve infazı görülmeden yeniden başlatma hakkında sonuca varılmamalıdır.
m.60/4 uyarınca disiplin hapsine itiraz edilebilir. Güncel CMK m.268/1’de, özel hüküm bulunmadığında süre ilgilinin kararı m.35 uyarınca öğrendiği günden itibaren iki haftadır; dilekçe kararı veren mercie sunulur veya beyan zabıt kâtibince tutanağa geçirilir. İncelemeye yetkili merci kararın türüne göre m.268’den belirlenir. Süre hesabında öğrenme kaydı ve karar tarihi birbirinin yerine yazılmaz. CMK m.269 uyarınca itiraz kural olarak yerine getirmeyi kendiliğinden durdurmaz; bu nedenle gerekiyorsa yerine getirmenin geri bırakılması ayrıca istenir.
İspat ve Delil: Kararın Neye Dayandığı
Çağrı kâğıdı, tanığın hazır edildiği tutanak, açıklanan yükümlülük, verilen uyarı ve ileri sürülen çekinme nedeni birlikte incelenir. Tutanakta yalnız tanığın çekindiğinin yazılması yeterli ayrıntıyı sağlamayabilir. Reddin yemine, bütün beyana veya sadece belirli soruya mı ilişkin olduğu; sorunun neyi aydınlatmak için sorulduğu ve verilen kararın kime bildirildiği denetlenebilir olmalıdır. Gerekçenin başka tutanağa dayandığı durumda, atıf yapılan kaydın da okunması gerekir.
Gider kararı bakımından yeniden çağrı, başka tarihe alınan işlem veya doğrudan sebepsiz çekinmeden doğduğu belirtilen masraf ayrıştırılır. Tedbir uygulanmışsa başlangıç, yükümlülüğe uyma ve salıverme kayıtları sırasıyla kontrol edilir. Yükümlülüğe uyma bildirimi zamanında verilmesine rağmen infaz devam ediyorsa, kayıtların yetkili mercie ulaşıp ulaşmadığı ve ne zaman işlendiği önem kazanır. İlk karara karşı itiraz ile sonradan ortaya çıkan sona erme sebebine dayanarak derhâl salıverme istemi ayrı şekilde kurulabilir.
Usul Adımları, Talepler ve Riskler
Tanık önce yasal çekinme nedenini hangi soru veya konuya bağladığını açıklayabilir ve bu beyanın tutanağa alınmasını isteyebilir. Yükümlülüğün sürdüğü görüşüyle karar verildiğinde gerekçeli karar ve bildirim kaydı alınır. İtirazda salt hapsin ağır olduğundan söz etmek yerine, örneğin yeminsiz dinleme hükmünün göz ardı edilmesi, belirli soruya ilişkin korunmanın değerlendirilmemesi veya giderle ret arasında bağ kurulmaması açıkça gösterilir. Tedbirin koşulları yoksa kaldırılması; daha sonra yükümlülüğe uyulmuşsa derhâl serbest bırakma istenebilir.
Uygulama Senaryosu
İzmir’de görülen bir ceza davasında bir tanık, olayın fiziksel akışını gördüğünü ancak bir sorunun kendi davranışı hakkında ceza kovuşturması riski yaratabileceğini bildirir. Mahkeme önce hangi sorunun koruma kapsamında olduğunu değerlendirir. Bir sorunun kapsam dışında tutulması gerekiyorsa, bunun tanıklığın tamamının sebepsiz reddedildiği anlamına gelmediği tutanağa yansır. Aynı kişinin koruma dışında kalan olay dizisini anlatmayı ayrıca reddetmesi halinde, yeni ret açısından koşullar bağımsız değerlendirilir. Böylece yasal çekinmenin korunması ile tanıklığın kalan kısmı bakımından yükümlülüğün varlığı birbirine karışmaz.
Tedbirin Kaldırılması ile İspat Sonucunun Birbirinden Ayrılması
Tanığın, disiplin hapsi kararı verildikten sonra dinlenmek üzere hazır olduğunu bildirmesi, beyanın alınabilmesi için gecikmeden işleme alınması gereken bir gelişmedir. Bildirim tarihi ile beyanın fiilen alınması farklı günlere rastlayabilir. Kararı veren merci, görevin yerine getirilmesi için yapılması gereken işlemi ve özgürlüğe etkisini birlikte değerlendirmelidir. Tanığın beyanının dosyadaki diğer anlatımlarla çelişmesi, tek başına görevinin yerine getirilmediğini göstermez. Bu çelişki, delilin değerlendirilmesi sırasında taraflara soru ve itiraz imkânı verilerek ele alınır.
Birden fazla tanığın sırayla dinlendiği dosyada, tanığın dinlenmesini isteyen tarafın katlanacağı normal masraf ile ret nedeniyle doğan gider arasında fark vardır. İlk duruşma için zaten yapılmış çağrı giderini sonradan oluşan yeni masraf gibi göstermek isabetli olmayabilir. Ertelenen işlemin sebepleri birden çoksa, giderin ne ölçüde retle ilişkili olduğu karardan anlaşılmalıdır. Gider kalemine ilişkin itirazın konusu, disiplin hapsinin kaldırılması istemiyle aynı hukuki talep olmayabilir.
Tanık aynı işe ilişkin başka bir dosyada yeniden dinlenmek isteniyorsa, önceki kararın varlığının yanında infaz süresi ve ilk işlemin konusu karşılaştırılır. Tekrar etmeme hükmü, önceki kararın hangi sebeple verildiğini ve sürelerin bütünüyle uygulanıp uygulanmadığını görmeden ileri sürülmemelidir. Buna karşılık ikinci dosya için yeni bir numara bulunması, kanundaki aynı iş şartının hiç değerlendirilmeyeceği anlamına gelmez. Dosya kapsamı, olay, tanığa yöneltilen konu ve zaman sırası birlikte incelenir. Eski tedbir kaydının bulunması tanığın yeni dosyada hiç çağrılamayacağı yönünde genel bir yasak olarak yorumlanmamalıdır.
Tedbir kararı metninde hüküm verilmesi ile hangi işlemin kastedildiği ve kararın uygulamaya ne zaman alındığı, belge üzerinde karışmamalıdır. Ceza davasının esas hükmü başka, disiplin hapsine ilişkin karar başkadır. İnfaz süresinin değerlendirilmesinde yalnız UYAP ekranındaki oluşturulma saatiyle yetinmeyip başlama ve varsa sonlandırma kaydına bakılır. Sonradan koşulların değiştiğini ileri süren dilekçede değişiklik ve bildirim günü açıkça yazılır. Böylece önceki karara karşı itiraz ile güncel serbest bırakılma talebi birbirinin yerine geçmez.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Tanık Gelmedi Diye Üç Aya Kadar Disiplin Hapsi Uygulanır Mı?
Çağrıya mazeretsiz gelmeme CMK m.44 kapsamında farklı bir durumdur. m.60’ın uygulaması yasal neden olmaksızın tanıklık veya yemin yükümlülüğünün reddedilmesine bağlıdır.
Üç Ay Dolmadan Hapis Sona Erebilir Mi?
Evet. Üç ay üst sınırdır. Dava hakkında hüküm verilmesi ve kişinin tanıklık yükümlülüğüne uygun davranması hapsin devamı bakımından ayrı yasal sınırlar oluşturur.
İtiraz Verilince Hapis Kendiliğinden Durur Mu?
Hayır. CMK m.269’un genel kuralına göre itiraz tek başına kararı durdurmaz. Şartları varsa geri bırakma veya sona erme sebebine dayalı salıverme ayrıca istenebilir.
Sonuç
m.60’ın doğru uygulaması, dinleme usulünü, yasal çekinme hakkını, tedbir kararını ve infazın sona ermesini birbirinden ayırır. Sorunun ve ret gerekçesinin tutanağa açık yazılması hem tanığın özgürlüğü hem ceza davasında delilin hukuka uygun biçimde elde edilmesi açısından belirleyicidir.
İlgili Okumalar
Kaynakça
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.