Kapsam
Deniz taşıma sözleşmesinde navlun götürü bedel yerine gün, saat veya başka bir süre birimi üzerinden kararlaştırılabilir. Bu durumda geminin yükleme için hazır olduğunu hangi gün bildirdiği, boşaltmanın ne zaman tamamlandığı ve arada sürastarya süresinin bulunup bulunmadığı, faturanın tutarını doğrudan etkiler. Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 1194, zaman esasına göre navlunun başlangıç ve bitişini düzenler. Yazı, önce bir deniz taşıma sözleşmesinde ücretin gerçekten zamana göre kararlaştırıldığı varsayımıyla ilerler. Zamana bağlı gemi tahsis sözleşmesindeki tahsis ücreti, yükleme gecikmesine bağlı sürastarya bedeli ve terminalin depolama ücreti bu navlunla aynı değildir.
Uyuşmazlığın ana sorusu, geminin ne kadar süre kullanıldığına ilişkin genel bir değerlendirme değil, sözleşmede belirtilen birim ücretin hangi günler için işlediğidir. Taşıyanın her bekleme gününde kusuru bulunduğu veya hiç bulunmadığı varsayılamaz. Zaman çizelgesi sözleşme, gemi kayıtları ve tarafların geçerli bildirimleriyle birlikte kurulur. Navlun sözleşmesi farklı bir hesap başlangıcı veya sonu içeriyorsa bunun metni ve hukuki etkisi ayrıca incelenir.
İşlemeye Başlama ve Boşaltmanın Tamamlandığı Gün
Yüklemenin başlayacağı belirli bir gün kararlaştırılmışsa, kanuni başlangıç bu gündür. Başlangıç günü belirlenmemişse TTK m. 1152 uyarınca hazırlık bildiriminin yapıldığı günü izleyen gün dikkate alınır. Hazırlık bildiriminin hangi kişiye yapılması gerektiği, geminin hazırlık durumu ve bildirimin ulaştığı an ayrı doğrulanır. Limana varış mesajı, her zaman kanuni hazırlık bildirimi değildir. Bildirimin doğru yapılmadığı ileri sürülüyorsa geminin yüklemeye elverişli olup olmadığı ve itirazın içeriği sonradan araştırılmalıdır.
Safra ile yolculukta farklı başlangıç uygulanır: yolculuğa hazır olunduğu bildirildiyse bunu izleyen gün; bu bildirim yolculuğun başlamasından bir gün öncesine kadar yapılmamışsa geminin hareket günü dikkate alınır. Safra seyri ile yük taşıma safhası aynı tarih sütununda izlenmemelidir. Geminin liman dışı bekleme alanında hareket kaydı bulunması tek başına ilgili yolculuğun başladığını göstermez; hareketin amacı ve güzergâh kaydı önemlidir.
Zamana bağlı navlun boşaltmanın tamamlandığı günden sonra işlemez. Gemi boşaltmayı bitirdiği halde fatura düzenleme, teslim emri veya terminalden son çıkış birkaç gün sonra gerçekleşebilir. Bunlar boşaltmanın tamamlandığı günün kanıtı değildir. Tersine, yükün büyük bölümü indirilmiş fakat sözleşme kapsamındaki son parti gemide kalmışsa, ilk tahliye fişi tamamlanma belgesi sayılamaz. Hangi partinin hangi taşıma sözleşmesine ait olduğunun gösterilmesi bu nedenle önem taşır.
Sürastarya ve Yolculuk Kesintisi Aynı Şey Değildir
Sözleşmede sürastarya öngörülmüşse, sürastarya süresince zamana bağlı navlun işlemez. Uyuşmazlıkta önce sürastarya kaleminin gerçekten sözleşmede bulunduğu ve hangi süre parçasına uygulandığı belirlenir. Liman işletmesinin bekleme faturası veya taşıyanın genel tarife notu, navlun sözleşmesindeki sürastarya şartının yerine geçmeyebilir. Bir faturada aynı gün hem zaman navlunu hem sürastarya olarak yer almışsa, iki kalemin dayandığı kayıtlar karşılaştırılır. Günün bir kısmı farklı saflara aitse, sözleşmedeki kesirli gün veya saat hesabı ayrıca araştırılır.
Yolculuk taşıyanın kusuru olmaksızın gecikir veya kesilirse m. 1194/4 uyarınca araya giren günler için de zaman navlunu kural olarak ödenir; kanun m. 1221/1 ve m. 1222/2 hükümlerini saklı tutar. Bu istisnaların somut olayla ilişkisi incelenmeden, örneğin her liman kapanmasının tamamı için ücret alınacağı söylenemez. Aynı şekilde gecikme olmuş diye bütün ara günler fatura dışına çıkarılamaz. Olayın nedeni, süresi, geminin ve yükün durumu, taşıyanın önlem alıp almadığı ve zaman kaybının kaynağı ayrı gösterilmelidir.
Görev, Süre ve Delil Çizelgesi
Navlun bedelinden kaynaklanan para uyuşmazlığında deniz ticaretiyle ilgili asliye ticaret mahkemesi, varsa ihtisas dağılımı, sözleşmedeki yetki veya tahkim şartı ve uygulanacak hukuk kontrol edilir. Dava şartı arabuluculuk değerlendirmesi talebin ve merciin niteliğine göre yapılır. Navlun hesabının hangi günler için işlediği ile alacağın ne zaman muaccel olduğu farklıdır. TTK m. 1197, teslim istemi ve boşaltma süresi sonunu esas alan muacceliyet kuralını düzenler. Geç başlayan tahliye, fatura tarihi veya ödeme emri tek başına zamanaşımı başlangıcını belirlemez. Özel süre veya uluslararası taşıma şartı varsa uyuşmazlığın niteliğiyle birlikte doğrulanır.
İspat planında sözleşmenin ilgili ücret maddesi, gemi günlüğü, hazırlık bildirimi, bildirim teslimi, yükleme ve boşaltma çizelgeleri, liman kayıtları ve sürastarya hesabı yan yana getirilir. Uluslararası hatlarda belgeler farklı saat dilimlerinde olabilir; yerel saat ve ortak zaman karşılığı kaydedilmeden takvim günü değerlendirilmemelidir. Yükleme başladığını gösteren ilk saha kaydı, geminin önceden hazır olduğuna ilişkin bildirimle aynı işlevi görmez. Farklı sürümlerdeki tablolarda başlangıç saati değiştirilmişse kimin, ne zaman, hangi nedene dayanarak değişiklik yaptığı araştırılmalıdır.
Usul, Uygulama Senaryosu ve Risk
Önce uyuşmazlık konusu her zaman dilimini adıyla tanımlayın: hazırlık, yükleme, seyir, ara kesinti, sürastarya veya tahliye. Faturayı gün gün yeniden hesaplayın. Her satırda birim ücret, hangi sözleşme maddesinin uygulandığı ve delil ekinin numarası yer alabilir. Faturaya itirazda tüm bedelin hukuka aykırı olduğunu söylemek yerine başlangıç, bitiş veya tekrar ücretlendirilen gün açıkça belirtilir. Fazla ödeme yapıldıysa iade; henüz yapılmadıysa ödeme borcuna itiraz veya uygun koşullarda borçsuzluk istemi düşünülür.
Örneğin yükleme günü önceden belirlenmemiş, hazırlık bildirimi ayın onunda usulüne uygun iletilmiş ve boşaltma ayın yirmisinde bitmiş olsun. Başlangıç ayın on birine bağlanabilir. Sözleşme uyarınca aradaki iki gün sürastarya süresi ise, sırf gemi hizmette kaldığı için aynı iki güne ayrıca zaman navlunu konulmaz. Bu örnekte taşıyanın sonraki hafta düzenlediği fatura, yirminci günden sonraki zamanı navlun gününe dönüştürmez. Buna karşılık kesintinin zorunlu ve taşıyanın kusuru olmadan gerçekleştiği iddiası, sürastarya dışındaki günler için ayrı m. 1194/4 incelemesi gerektirir.
Hazırlık Bildirimi ve Kesinti İddiasının Sınanması
Hazırlık mesajının alındığı saatin tartışıldığı bir dosyada, mesajın oluşturulduğu saat ile yetkili alıcıya ulaştığı saat ayrı gösterilmelidir. Gemi vekilinin iletisi bir elektronik kayıtla desteklenebilir; ancak mesajın alıcısının sözleşmeye göre bildirimi almaya yetkili kişi olup olmadığı da araştırılır. Bildirimin yalnız geminin liman dışında beklediğini belirtmesi, yükleme veya tahliyeye hazır olunduğunu göstermeyebilir. Sözleşme belirli bir yükleme günü koymuşsa bildirim tartışmasının bu günün etkisini ne ölçüde değiştirdiği gerekçelendirilir. Aynı geminin farklı yük sahiplerine ait işleri varsa, önceki taşıma bakımından verilen hazırlık mesajı sonraki işin başlangıcına otomatik uygulanmaz.
Tarih cetvelinde bir günün tümünü sürastarya göstermek yerine, sözleşme saat bazlı kayıt tutuyorsa başlangıç ve bitiş zamanlarını yazmak gerekir. Ayın on dördünde kılavuz bekleyen gemi gece yarısından sonra tahliye rıhtımına bağlanmışsa, takvim günü değişikliği ile zamanın hukuki statüsü birbiriyle karıştırılmamalıdır. M. 1194/4'ün saklı tuttuğu m. 1221/1, geminin yolculuk sırasındaki tamir süresini zaman navlunu hesabı dışında bırakır. M. 1222/2 ise gecikmenin kamu tasarrufundan kaynaklanması halinde zaman navlununun işlemeyeceğini belirtir. Bu istisnalar ayrı olgu ve zaman kayıtları gerektirir. Masrafın kim tarafından karşılandığı ve ücretin hangi tarihlerde yürüdüğü de aynı soru değildir.
Arıza savunmasında ilk teknik rapor, bakım kayıtları, arızanın ne zaman bildirildiği ve müdahalenin tamamlandığı zaman birbiriyle karşılaştırılır. Bağlama sırasındaki liman beklemesi için liman işletmesinin verdiği randevu kayıtları, hava engeli için ilgili resmî ve gemi kayıtları önem kazanabilir. Olay bittikten haftalar sonra hazırlanan bir özetin, olay sırasında tutulan gemi kayıtlarıyla çelişmesi halinde hangi kaydın hangi tarihte ve hangi amaçla düzenlendiği açıklanmalıdır. Dava talebine eklenen hesapta günleri etiketlemek yetmez; sürastarya, zaman navlunu ve ücret dışı gider sütunları farklı başlıklarda tutulmalıdır. Aksi halde mahkeme, gerçekte tartışmasız olan bir harcamanın da navlun hesabının parçası sanılmasıyla karşılaşabilir. Taraflar hesap üzerinde kısmen anlaşırlarsa, hangi takvim dilimleri için anlaşmanın yapıldığı sonradan izlenebilir olmalıdır.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Gemi Limana Girince Zaman Navlunu Her Durumda Başlar Mı?
Hayır. Belirli yükleme günü veya geçerli hazırlık bildirimi ve safra yolculuğuna ilişkin özel kural ayrı kontrol edilir.
Sürastarya Gününe Ayrıca Zamana Göre Navlun Yazılabilir Mi?
TTK m. 1194/2 uyarınca sürastarya öngörülmüşse sürastarya süresince zamana göre navlun işlemez. Sürenin gerçekten hangi statüde olduğu belgelerle incelenir.
Taşıyanın Kusuru Olmadan Yol Kesilirse Ücret Hemen Durur Mu?
Kural olarak araya giren günler de hesaba katılır; m. 1194/4'te saklı tutulan hükümler ve somut sözleşme birlikte değerlendirilir.
Sonuç
Zaman navlunu dosyasının en değerli belgesi, başlangıç ve sona erme verileriyle sürastarya ve kesinti dilimlerini tek tabloda fakat ayrı kalemler halinde gösteren bir zaman çizelgesidir. Tartışma faturanın toplamına değil hangi günün neden dahil edildiğine yöneldiğinde hesap ve hukuki istem denetlenebilir olur.
İlgili İncelemeler
Kaynakça
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.