Tam Yargı Davasında Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?

Kapsam

İdari işlem veya eylemden doğan zararın giderilmesi için tam yargı davası açılırken, zarar görenin adresi her zaman yetkili mahkemeyi göstermez. İdari Yargılama Usulü Kanunu m.36, idari sözleşmelerden doğanlar dışındaki tam yargı davaları için sıralı bir yetki düzeni kurar. Önce zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözmeye yetkili mahkeme, ardından hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer, son olarak diğer hallerde davacının ikametgahı incelenir. Bunlar davacının dilediğini seçebileceği eşdeğer başvuru yerleri değildir.

Bu yazı, tazminat miktarının nasıl hesaplanacağını değil, davanın hangi yerdeki idare mahkemesine yöneltileceğini ele alır. Kusur, zarar ve illiyet bağı esasa ilişkin değerlendirmede ayrıca incelenir. Zarara kamu idaresinin taraf olması da tek başına her uyuşmazlığı idari yargıya taşımaz; önce özel görev hükümleri ile işlemin, eylemin veya sözleşmenin hukuki niteliği denetlenir.

İşlem Kaynaklı Zararda İlk Basamak

m.36/a uyarınca ilk soru, zararı doğuran idari uyuşmazlığı hangi mahkemenin çözmeye yetkili olduğudur. Zarar belirli bir atama, ruhsat, kapatma veya idari yaptırım kararına bağlanıyorsa, o işlemi uyuşmazlık haline getiren özel yetki kuralı önce bulunmalıdır. İşlemin hukuka aykırılığı daha önce bir iptal davasında incelenmişse, kararın hangi işlemi kapsadığı ve tazminat talebinin gerçekten aynı işlemden doğup doğmadığı denetlenir. Önceki davada görülen bir işlem ile daha sonra tesis edilen bağımsız yeni karar, yalnız aynı idareye ait oldukları için aynı yetki bağlantısını kurmaz.

İşlemin ilk olarak hangi birimde hazırlandığı ile hukuki sonucu yaratan makam da farklı olabilir. Hazırlık yazısı bir yerel birimden çıkmış, asıl karar başka yetkili makamca verilmişse dosyanın yalnız hazırlık yazısındaki adrese göre yöneltilmesi yanıltıcıdır. Taşınmaz veya kamu görevlisi uyuşmazlıklarında özel yetki kuralları, zararı doğuran işlem belirlenirken önem kazanabilir. Bununla birlikte tazminat talebinin dayanağı ayrıca gerekçelendirilmelidir; taşınmazın veya görev yerinin adı tek başına tazminat davasının bütün yetki sorunlarını çözmez.

Hizmet, Eylem ve İkametgah Basamakları

Zarar bir kamu hizmetinin görülmesi veya idari eylemden kaynaklanıyorsa m.36/b, hizmetin görüldüğü yahut eylemin yapıldığı yeri öne çıkarır. Bir yol bakım çalışmasının yapıldığı yer ile yüklenici şirketin, kamu idaresinin merkez biriminin veya davacının adresi farklı olabilir. Yetki bakımından belirleyici olduğu ileri sürülen hizmet veya eylem, zararla ilişkili fiili konumuyla açıklanmalıdır. Zararın etkisinin başka bir yerde hissedilmesi veya masrafın başka bir ilde ödenmesi, hizmetin görüldüğü yeri kendiliğinden değiştirmez.

Davacının ikametgahı, m.36/c'deki diğer haller basamağıdır. Somut uyuşmazlık ilk iki bağlantı kapsamında çözümlenebiliyorsa, sırf davacı için ulaşımı kolay olduğu gerekçesiyle ikametgah mahkemesi seçilemez. İkametgah basamağına dayanıldığında önce işlem, hizmet veya eylem bağına göre neden başka yetkili mahkeme belirlenemediği açıklanabilir. İdarenin hangi adreste teşkilatlandığı ile davacının bildirim için seçtiği adresin ikametgah niteliği de birbirine karıştırılmaz.

Görev, Başvuru ve Dava Süresi

Yetki, görevli yargı yeri saptandıktan sonra incelenir. İdari yargının görev alanına giren uyuşmazlıkta, ilgili özel kanunun görev düzeni ile İYUK m.36'nın istisnası olan idari sözleşme kaynaklı uyuşmazlıklar kontrol edilir. İYUK m.32'de yetkinin kamu düzeninden olduğu belirtilmiştir. Dolayısıyla idarenin mahkemeye itiraz etmemesi, kanunen yetkisiz mahkemeye uyuşmazlığı görme yetkisi kazandırmaz. Görev veya yetki sebebiyle gönderme kararı verilirse kararın hüküm fıkrası ve dosyanın iletildiği mahkeme izlenir.

Yetki araştırması dava süresini kendiliğinden durdurmaz. İdari işlemden doğan zararlar bakımından İYUK m.12, doğrudan tam yargı davası açma, iptal ve tazminatı birlikte isteme veya önce iptal davası açarak kanundaki başlangıçlardan itibaren tam yargı davasına yönelme seçenekleri düzenler. İdari eylem için m.13 kural olarak, öğrenmeden itibaren bir ve her halde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulmasını; ret veya otuz günlük cevapsızlık sonunda dava süresi içinde dava açılmasını öngörür. Dava türü ve özel süreler kontrol edilmeden bu takvimler birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

İspat ve Deliller

Yetki iddiasının delili, esasa ilişkin zarar belgesinden farklı olabilir. İşlem kaynaklı uyuşmazlıkta onaylı işlem ve tebliğ kaydı, varsa iptal davası kararı ve iki talep arasındaki dayanak ilişkisi öne çıkar. Hizmet veya eylem kaynaklı uyuşmazlıkta ihale veya görev emri, kamu çalışmasının konum tutanağı, görevli birim yazısı, olay yeri kaydı ve krokiler önem kazanabilir. Bir faturanın düzenlendiği yer, masrafın nerede doğduğunu açıklamaya yardımcı olsa da, kamu hizmetinin nerede yürütüldüğünü tek başına göstermez.

Birden fazla yer bağlantısı varsa olay zincirini sıraya dizmek gerekir. Örneğin talimat bir ilde verilmiş, uygulama başka yerde gerçekleşmiş ve daha sonra zarar iddiası doğmuşsa, hukuki sorumluluğa dayanak gösterilen olay açıkça tanımlanmalıdır. Talimatın kendisinin mi, uygulamadaki ihmalli davranışın mı veya ikisinin bir arada mı tazminatın dayanağı olduğu dilekçeden anlaşılmalıdır. Yetki, olayın bu niteliğine göre gerekçelendirilir; esasa ilişkin illiyet tartışması ayrıca yürür.

Uygulama Senaryosu ve Talep Planı

İzmir'de ikamet eden bir kişinin aracı başka ilde bir kamu yol bakım çalışması sırasında zarar görmüş olsun. Başvurunun dayanağı, idarenin belirli bir bireysel kararından çok yol bakım hizmetinin görülüş biçimiyse, önce hizmetin görüldüğü yerdeki mahkeme bağlantısı incelenir. Zarar gören aracın daha sonra İzmir'de onarılması, onarım faturasının yerini ispat eder; bakım hizmetinin yerini değiştirmez. Dilekçede yetki açıklaması ile onarım gideri, zaman kaybı ve diğer zarar kalemlerinin ispatı ayrı başlıklar altında kurulabilir.

Talep bölümünde maddi veya manevi tazminat istekleri, dayanak olguları ve tutarları karıştırılmadan yazılır. Yetki gerekçesi bir idari işleme dayanıyorsa işlem numarası ile, eylem veya hizmete dayanıyorsa yer ve tarih kayıtlarıyla desteklenir. İdari eylemde ön karar başvurusu süre ve idareye başvuru koşullarını, tam yargı davasında zarar ve illiyet ise esasın ispatını ayrı incelemektedir.

Adres, Faaliyet Alanı ve Olay Yerinin Ayrı Delillendirilmesi

Bir kamu hizmetinde görevlendirme ve faaliyetin yürütülmesi farklı yerlerde gerçekleşebilir. Örneğin bir kamu aracı il merkezindeki bir birime kayıtlı, geçici olarak başka ilçede kullanılıyor ve olay üçüncü bir yerde olmuş olabilir. Araç kaydı, hizmetin olay anında nerede görüldüğü sorusunu her zaman tek başına cevaplamaz. Görev emri, sefer kayıtları ve olayın meydana geldiği tarih birbirine bağlanır. Zarar farklı yerde ortaya çıkmışsa, onun ortaya çıkış yeri ile zararı doğuran eylemin yeri aynı cümleyle ifade edilmemelidir.

Benzer ayrım sürekli nitelikteki bir hizmet eksikliğinde de yapılır. Bir tesisin bakımının planlandığı kurum merkezi ile bakımın fiilen yapılması gereken tesis farklı yerlerdedir. Davacı kurum merkezinin bulunduğu yerde dava açmayı düşünüyorsa, o merkezde gerçekleşen işlem veya eylemin zarar iddiasıyla bağlantısını somutlaştırmalıdır. Sadece kurumun merkezinin veya dava dilekçesinde gösterilen adresinin orada bulunması, m.36’nın kademeli yapısını ortadan kaldırmaz. Davalı kurumun ayrı tüzel kişiliği ve işlemi yapan birim hakkındaki belgeler de husumet yönünden ayrı incelenir.

Davacının ikametgâhı son basamakta değerlendirildiğinden, o basamağa geçildiği ileri sürülüyorsa önceki iki basamağın neden uygulanmadığı somut olarak yazılmalıdır. İkametgâhın güncel adresle ilişkisi ve uyuşmazlığın tarihi ayrı kayıtlarla gösterilebilir. Dava açıldıktan sonra taşınmanın veya yazışma adresi değişikliğinin dosyaya etkisi ayrıca ele alınır. Son olarak, yetkisizlik nedeniyle gönderme kararı çıkarsa, dosyanın yeni numarasının ve tebligat adresinin izlenmesi, mahkemenin istediği belgelere süresinde cevap verilebilmesi açısından önemlidir. Yetkili yer konusunda tartışma, zararın gerçekleştiğine veya miktarına ilişkin ispat yükünün yerine geçmez.

Dava yalnız kurumun cevap yazısına dayanıyor gibi görünse bile, zararın asıl kaynağının o cevap olup olmadığı ayrıca incelenir. İdareye ön başvuru üzerine gelen ret yazısı, daha önce bir hizmet sırasında doğmuş zararın yerini tek başına değiştirmez. Yazının tebliği dava süresini etkileyebilecek bir olay, hizmetin görüldüğü yer ise yetkinin incelenmesinde önem taşıyan başka bir olgudur. İkisine ayrı belge sunulması yanlış mahkemeye başvurma riskini azaltır.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Tam Yargı Davasını Her Zaman İkamet Ettiğim Yerde Açabilir Miyim?

Hayır. m.36'daki yetki sırası uygulanır. İkametgah, önceki basamaklar kapsamına girmeyen diğer haller için öngörülmüştür.

Tazminatın Dayandığı İşlem Daha Önce İptal Edildiyse Yetki Nasıl Bulunur?

Tazminat isteminin aynı işlemden kaynaklandığı doğrulanır; zararı doğuran uyuşmazlığı çözmeye yetkili mahkeme m.36/a yönünden belirlenir.

Yetkisizlik Kararı Zararın İspatlanamadığını Mı Gösterir?

Hayır. Yetkisizlik dosyaya hangi yer mahkemesinin bakacağını ilgilendirir. Tazminat koşulları ayrıca incelenir.

Sonuç

m.36'da tazminat davasının yeri, zararın kaynağı doğru nitelendirildikten sonra belirlenebilir. İlk iki bağ araştırılmadan ikametgahı esas almak, görev ve süreyle ilgili bağımsız sorunları gözden kaçırabilir. Dilekçede yetkiyi gösteren kayıtları, dava açma süresini belirleyen belgeleri ve zararı ispatlayan delilleri ayrı işlevleriyle kullanmak gerekir.

Kaynakça

• Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat – 2577 sayılı İYUK, güncel metin, m.2, 7, 12–13, 15, 32, 34 ve 36.
• TBMM – 2577 sayılı Kanun, kabul metni, ilk düzenlemenin tarihi metni.

Mevzuat son kontrol: 10 Kasım 2026.