Hukuk Davasında Hakimin Yasaklılığı ve Önceki İşlemlerin Akıbeti

Kapsam

Bir hukuk davasında hakimin bir tarafla yakın ilişkisinin olduğu öğrenildiğinde, her olay aynı usule tabi değildir. Kanunun hakimin o dosyaya bakmasını doğrudan yasakladığı haller vardır. Bunlar, tarafsızlık konusunda önemli kuşku doğuran ama kanunen yasaklılık başlığı altında sayılmayan olaylardan ayrılır. Ayrım yalnız kullanılan sözcüğü değiştirmez; hakimin kendiliğinden hareket yükümlülüğünü ve önceki kararların ne olacağını da belirler.

Bu yazı HMK m.34–35'teki yasaklılıkla sınırlıdır. Ceza mahkemesindeki hakim ret prosedürü, hakime karşı tazminat yolu ve sırf aleyhe ara karar verilmesine dayalı tarafsızlık şikayeti burada incelenen rejim değildir. Dosyada maddi bir akrabalık, ilişki veya geçmiş sıfat bulunduğu ileri sürülüyorsa, öncelik kişisel değerlendirmeye değil kanuni bentle doğru eşleşmeye verilmelidir.

Hukuki Ölçüt: Zorunlu Çekinme ve Ret Sebepleri

HMK m.34'e göre hakim kendisinin davasına ya da doğrudan veya dolaylı biçimde ilgili olduğu davaya bakamaz. Eşinin davası, evlilik sona ermiş olsa dahi yasak kapsamındadır. Kendisi veya eşinin altsoy ve üstsoyunun davası, evlatlık bağı bulunan kişinin davası, kanunda sayılan derecedeki kan ve kayın hısımlığı ile nişanlının davası da ayrıca düzenlenmiştir. Son bent, hakimin iki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyımı ya da yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davaya ilişkindir. Her bentte hangi kişiyle, hangi bağın ve hangi dosyanın kastedildiği ayrı doğrulanır.

Hakim bu durumlarda taraf istemese bile çekinmek zorundadır. Buna karşılık HMK m.36, önemli tarafsızlık kuşkusu doğuran halleri düzenler. Örneğin bir tarafa yol gösterilmesi iddiası, önceki vekillik sıfatına dayanmakla aynı şey değildir. M.37'ye göre hakim, ret sebebi varken kendiliğinden çekilmemişse taraflardan biri ret isteyinceye kadar davaya bakabilir. Ret talebinin nasıl ve ne zaman sunulacağı m.38'de ayrıca düzenlenir. Bu iki rejimin süre ve sonuçları birbirine aktarılmamalıdır.

Hısımlık iddiasında aynı soyadı yeterli değildir; ilişkinin yönü ve derecesi önemlidir. Temsil iddiasında da hakimin daha önce aynı tarafın başka bir işinde çalışmış olması ile görülmekte olan davada m.34'te sayılan sıfatla hareket etmiş olması bir tutulmaz. İlki somut şartlarda m.36 açısından değerlendirilmesi gereken olgular ortaya çıkarabilir; ikincisi ise doğru koşullar kanıtlandığında m.34 bağlamında doğrudan ele alınır.

Görev, Yetki ve Süre

Maddi olgu, dosyayı gören hukuk mahkemesinin bilgisine dosya numarasıyla sunulur. Çekinme kararına karşı m.35 uyarınca üst mahkemeye başvurulabilir. İlk derece hakiminin çekinme kararı üzerine yapılan başvuruda bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir. İtirazın hangi karara karşı, hangi yolla ve ne zaman yapılacağını belirlerken çekinme kararının tebliği ve başvuru kaydı ayrı incelenmelidir.

M.34'te kendiliğinden çekinme yükümlülüğü düzenlendiğinden, m.38'deki ret takvimini zorunlu çekinme için aynen uygulamak doğru bir başlangıç değildir. Buna karşın taraf, somut olguyu öğrenmesine rağmen dosyanın ilerlemesini beklememelidir. Geç bildirim, özellikle eski işlemlerin tek tek belirlenmesi ve olağan kanun yolu takviminin izlenmesi bakımından sorun çıkarabilir. Terditli olarak ret nedenine de dayanılacaksa m.38'in öğrenme anına ve duruşmaya bağlı ayrı koşulları dikkate alınmalıdır.

İspat ve Deliller

Belge türü iddianın niteliğine göre seçilir. Hısımlıkta mahkemece getirtilmesi istenen nüfus kayıtları, evlilik veya sona erme kaydı ve iki kişiyi bağlayan kuşak zinciri açıklanır. Önceki vekillikte yetki belgesi, önceki dilekçenin imzası, varsa tutanak ve esas numarası önemlidir. Vasilik veya kayyımlıkta kararın sıfatı, kapsamı ve hangi davayla bağlantılı olduğu görülmelidir. Bu belgelerin hukuka uygun biçimde temini, ilgili olmayan kişisel kayıtların dolaşıma sokulmaması kadar önemlidir.

İkinci delil grubu zamanla ilgilidir. Yasak sebebinin doğduğu an ile tarafın bu olguyu öğrendiği an farklıdır. Hakimin huzurunda hangi keşfin, tanık dinlemesinin veya oturumun yapıldığı; hangi ara ya da nihai kararın verildiği tarih sırasıyla çıkarılır. Böylece mahkemeye yalnız soyut bir tarafsızlık iddiası değil, sonuçları ayrıca incelenebilecek bir işlem çizelgesi sunulur.

Usul Adımları ve Talepler

Başvuruda hakimin ismi yerine önce dosya ve yargı merciinin doğru belirlenmesi, ardından yasak sebebini kuran somut bağın ve dayanak bendin açıklanması gerekir. Gerekiyorsa nüfus veya temsil kaydının belirli kurumdan getirtilmesi istenir. Geçici tedbir, delil alma veya süre verme gibi önceki işlemler etkilenebilecekse bunlar ayrı ayrı listelenir; bütün dosyanın otomatik olarak hükümsüz olduğuna dair geniş bir talep yerine hangi kararın ve işlemin hangi nedenle değerlendirilmesi gerektiği belirtilir.

HMK m.35, yasak sebebinin doğumundan itibaren hakimin huzurunda yapılmış işlemlerin üst mahkemece iptal edilebileceğini, hüküm ve kararların ise iptal olunacağını düzenler. Dolayısıyla her işlem ile hüküm ve karar aynı sonuca tabi değildir. Başvuruda işlemin tekrarlanmasına neden ihtiyaç duyulduğu ve ilgili kaydın hangi tarihte oluştuğu somutlaştırılabilir. Hakim hakkında ayrıca disiplin veya tazminat sonucu talep edilecekse, bunun koşulları burada incelenen usul başvurusundan ayrı ele alınmalıdır.

Riskler ve Uygulama Senaryosu

Bir taşınırın iadesi davasında taraf, dosyaya sonradan atanan hakimin geçmişte aynı davanın bir tarafının vekili sıfatıyla dilekçe sunduğunu fark eder. Önce eski evrakın gerçekten aynı dosyaya ait olduğu, imzanın kime ait bulunduğu ve vekalet sıfatıyla hareket edildiği doğrulanır. Ardından hakimin dosyaya katılmasından sonraki oturum ve kararlar ayrılır. Yalnız aynı hukuk bürosunda bulunmuş olma iddiası varsa bu, aynı dosyada vekillik yapıldığını kanıtlamaz; hukuki nitelendirme değişebilir.

Sakarya'da tutanağa yansıyan keşif ve tanık dinlemesiyle ilgili bir itirazda yeni hakimin delili doğrudan değerlendirmesi gerekip gerekmediği, eski işlemin önemi üzerinden açıklanır. Örneğin sonuca etkisi bulunmayan takvim ara kararı ile tek tanığın beyanının alınması aynı etkiyi doğurmayabilir. Önceki işlemlerin hangilerinin korunacağı konusunda mahkemenin değerlendirmesi istenir; yanlış sınıflandırılmış ret başvurusunun uyuşmazlığın esasını takip etmeyi engellemesine izin verilmez.

Yasak Sebebinin Başlangıcını İşlem Bazında Belirlemek

Yasak sebebinin başlangıcı, yargılama başından beri var olan bir bağ ile sonradan kurulan bağda farklı olabilir. Dosyanın ilk oturumunu yapan hakim ile sonra dosyaya gelen hakim de farklı kişiler olabilir. Zaman çizelgesinde önce yasak sebebinin ne zaman ortaya çıktığı, sonra hangi işlemin kimin huzurunda yapıldığı gösterilir. Hakimin dosyaya gelmesinden önce başka bir hakim tarafından alınmış bir delilin, yalnız personel değişikliği nedeniyle aynı kapsamda etkilendiği ileri sürülmemelidir. İnceleme, m.35'in sözünü ettiği ilgili hakimin huzurunda yapılan işlemlerle doğru ilişkilendirilmelidir.

Yakınlık veya temsil bilgisi, dosya incelemesi sırasında tesadüfen ortaya çıkmış olabilir. Bilginin doğrulanması zaman alacaksa, başvuruda kesin olarak bilinen kısım ile mahkemeden araştırılması istenen kısım ayrılır. Örneğin bir dilekçenin altındaki aynı adın aynı kişiye ait olup olmadığı belirli değilse, vekaletname ve imza kaydının istenmesi yerindedir. Kayıt doğrulanmadan kişinin davranışı hakkında kesin bir isnat kurmak, başvurunun hem güvenilirliğini hem amaca uygunluğunu zedeler.

Mahkeme kararında gerekçeyi okurken özellikle “yasak sebebi gerçekleşmedi” değerlendirmesi ile “ret sebebi ileri sürülmüştür” nitelendirmesi ayrılmalıdır. İlkinde ilişkinin gerçekten bulunup bulunmadığı ve m.34 kapsamına girip girmediği tartışılır. İkincisinde m.36 ve m.38'in farklı koşulları belirleyici olabilir. Bir usul başvurusu hakkında dosya değerlendirmesi sürerken esas uyuşmazlığa ilişkin delil listesi, tebligat ve yaklaşan duruşma da izlenmelidir; başvurunun otomatik olarak bütün işlemleri durdurduğu varsayılmamalıdır.

Son olarak mahkemenin kurul halinde karar verdiği dosyalarda, hangi üyenin hangi oturuma veya karara katıldığı saptanmalıdır. İlgili kişinin adı önceki bir dağıtım kaydında bulunuyor diye her kararda görev aldığı çıkarılamaz. İmzalı ilam ve oturum tutanağı, dosyadaki görünür iş bölümünden daha doğrudan bir kayıt sağlar.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Taraflar İtiraz Etmezse Yasak Sebebi Ortadan Kalkar Mı?

Hayır. M.34'teki koşullar varsa hakimin yükümlülüğü tarafların talebine bağlı değildir. Tarafların sessiz kalması, kanunda sayılan ilişkiyi ortadan kaldırmaz.

Önceden Yapılan Her İşlem Kendiliğinden Silinir Mi?

Hayır. M.35, önceki işlemler ile hüküm ve kararlar arasında ayrım yapar. Hangi işlemin etkilenebileceği, yasak sebebinin başlangıcı ve ilgili üst mahkeme kararıyla birlikte değerlendirilir.

Hakimin Aleyhe Ara Karar Vermesi Yasaklılık Mıdır?

Tek başına değildir. M.34'teki zorunlu çekinme için kanuni bağ veya sıfat gösterilmelidir; gerekçenin veya ara kararın doğruluğuna itiraz başka bir usul meselesidir.

Sonuç

Yasaklılık incelemesinde en yararlı başlangıç, kanuni sebebi belirlemek, bunu belgeyle bağlamak ve etkilendiği ileri sürülen işlemleri tarihlendirmektir. Böylece başvuru, genel bir tarafsızlık tartışması yerine zorunlu çekinme kuralı ve m.35'in önceki işlemlere ilişkin ölçütleri üzerinde ilerler.

İlgili Okumalar

Bir talep yasaklılık değil ret olarak nitelendiriliyorsa Hâkimin Reddi Talebinin Kötüye Kullanılması ve Disiplin Para Cezası farklı usulün sınırlarını gösterir. İlgili işlemin zarara yol açtığı ayrıca ileri sürülecekse Hakimin Yargısal Faaliyetten Doğan Hukuki Sorumluluğu kapsamındaki özel sorumluluk yolu, çekinme ve önceki işlemin iptali isteminden ayrı değerlendirilir. Bu ayrım, yanlışlıkla tek dilekçede farklı sonuçlar talep etmeyi önler.

Kaynakça

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 34, 35, 36, 37, 38.
• 6100 sayılı Kanun (TBMM kabul metni, 2011), m. 34, 35.

Mevzuat metinlerinin son kontrolü: 9 Kasım 2026.