Örneğe Göre Satışta Numunenin Kaybı ve İspat

Kapsam

Ticari alıcı, satın alacağı malın niteliğini katalogdaki soyut tarif yerine tarafların kabul ettiği örnek üzerinden belirleyebilir. TBK m.247, malın alıcıya veya üçüncü kişiye bırakılan örneğe ya da belirlenen başka mala uygun olması üzerinde anlaşılmasını düzenler. Numunenin sonradan kaybolması, uygunluk uyuşmazlığındaki ispat yükünü değiştirebilir. Bu yazı özel ticari satışa ilişkindir; kamu ihalesindeki numune değerlendirmesiyle aynı rejim değildir.

Burada iki tacirin işletmeleriyle ilgili taşınır mal satışı esas alınmaktadır. Tüketici alışverişi ve özel düzenlemeye tabi ürünlerde ek kurallar bulunabilir. Numunenin yalnız tanıtım amacıyla gösterilmesiyle, sözleşmede bağlayıcı uygunluk ölçütü olarak kabul edilmesi de ayrılır. İlk iş, örneğin sözleşmedeki rolünü netleştirmektir; her teşhir ürünü m.247 kapsamında kabul edilmiş örnek değildir.

Örneğin Belirlenmesi

Örneğin renk, doku, ölçü veya performans bakımından hangi özellikleri bağladığı açıklanmalıdır. Tek numune bütün seri ürünün her özelliğini temsil etmeyebilir. Sözleşme örneğe uygunluğu yalnız yüzey rengi için öngörmüşse, başka teknik özellikler ayrıca şartnameyle belirlenmiş olabilir. Yalnız “numuneye uygun” ifadesine dayanılarak tartışılmayan unsurların da kararlaştırıldığı varsayılmamalıdır.

TBK m.247, alıcıya veya üçüncü kişiye bırakılan örneği yahut tarafların tespit ettiği malı esas alır. Satıcının elindeki ticari referans parçanın bu özel ispat düzenini kendiliğinden başlattığı varsayılmamalıdır; sözleşmedeki işlevi ayrıca belgelenir. Teslim tutanağı, mühür ve parça numarası örneğin kimliğini korumaya yardımcı olur. Sonradan müdahale iddiasında saklama koşulları ve teslim zinciri araştırılır.

Birden fazla örnek sunulmuşsa hangisinin son onayı aldığı belirlenir. İlk numunenin reddedilip ikinci numuneye göre sipariş verildiği durumlarda eski parçanın dosyada bulunması tek başına yeterli değildir. Onay mesajı, sipariş kodu ve numune etiketi eşleştirilmelidir. Farklı tarihlerdeki numuneleri karıştırmak, malın gerçekte uygun olduğu veya olmadığı konusunda yanlış sonuca götürebilir.

TBK m.248'in İspat Düzeni

Kanun, kendisine örnek verilen tarafı elindeki örneğin verilen örnek olduğunu ayrıca ispat yükü altında bırakmaz; karşı tarafın aksini ispat hakkı saklıdır. Bu kural, örneğin kimliği konusundaki başlangıç konumunu düzenler. Numuneyi sunan tarafın her iddiasının kesin doğru olduğu veya hiçbir inceleme yapılamayacağı anlamına gelmez. Somut değiştirme iddiası, uygun delille tartışılabilir.

Örneğin biçiminin değişmesi de her durumda aynı sonucu doğurmaz. Gözden geçirmenin zorunlu sonucu olan değişiklik ile ilgisiz müdahale ayrılır. Teknik incelemenin gerektirdiği kesme, açma veya uygun test, numunenin ilk haliyle fiziksel olarak aynı kalmasını engelleyebilir. İşlem ve zorunluluk belgelenirse bu değişiklik sırf şekil bozuldu diye değersizleştirilmez.

Buna karşılık örnek alıcının elindeyken bozulmuş veya yok olmuşsa, kusuru olmasa bile satılanın örneğe uygun olmadığını ispat yükü alıcıya düşer. Bu, yazının temel ayrımıdır. Kayıp için kusursuz olmak, alıcıyı uygun olmamayı kanıtlama yükünden otomatik kurtarmaz. Depo yangını, yanlışlıkla imha veya başka kayıp nedenleri aynı ispat sorusunu ayrıca gündeme getirebilir.

Kayıp Numune Yerine Kullanılabilecek Kayıtlar

Numune yok olduğunda sözleşme, teknik özellik listesi, onaylı fotoğraf ve önceki testler önem kazanabilir. Ancak bunların neyi gösterdiği ayrı değerlendirilir. Renk fotoğrafı malzemenin dayanıklılığını ispatlamayabilir; ağırlık ölçümü de yüzey kalitesini açıklamaz. Örneğin bütün işlevini tek bir dijital görüntünün yerine getirdiği varsayılmamalıdır.

Üçüncü kişide aynı örneğin başka bir parçası bulunuyorsa kimlik ve temsil kabiliyeti araştırılır. Aynı ürün adına sahip başka partiyi numunenin kesin eşdeğeri gibi sunmak uygun değildir. Üretim tarihi, parti, depolama ve değişim koşulları karşılaştırılır. Alternatif delil varlığı, ispat yükünü görünmez biçimde yeniden satıcıya aktarmak için kullanılmaz.

Bilirkişi hangi özelliğin hangi kayıttan çıkarılabildiğini açıkça göstermelidir. Numunenin bulunmaması nedeniyle bazı karşılaştırmalar yapılamıyorsa rapor bunu saklamamalıdır. Kanıtlanamayan farkın var olduğu varsayılarak oran üretilemez. HMK m.266 kapsamındaki teknik değerlendirme ile m.248'in hukuki ispat sonucu mahkemenin uygulayacağı kural olarak ayrı tutulur.

Ticari Muayene ve İhbar

İki tacir arasındaki bu satışta TTK m.23'ün ayıp inceleme ve ihbar düzeni de önem taşır. Ayıp teslimde açıkça belliyse alıcı iki gün içinde satıcıya bildirmelidir. Açıkça belli değilse mal teslimden sonra sekiz gün içinde incelenmeli veya incelettirilmeli; bu incelemede ayıp ortaya çıkarsa aynı süre içinde bildirilmelidir. Diğer durumlar için kanunun TBK m.223'e yaptığı gönderme ayrıca dikkate alınır.

Örneğe göre satış yapılması, ihbar takvimini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Alıcı uygun olmama iddiasını hangi tarihte hangi belgeyle bildirdiğini göstermelidir. Numuneyi sonradan kaybetmekle zamanında ihbarın yapılmaması farklı sorunlardır. Birinin çözülmesi diğerindeki eksikliği otomatik gidermeyebilir; dosyada ayrı satırlar halinde izlenmeleri gerekir.

TBK m.231 uyarınca, daha uzun üstlenim ve ilgili istisnalar saklı kalmak üzere ayıptan sorumluluk davalarında devirden itibaren iki yıllık zamanaşımı düzeni vardır. Süresinde bildirilen ayıptan doğan defi ve satıcının ağır kusuru için maddede ayrı hükümler bulunur. Bu nedenle iki günlük veya sekiz günlük ihbarla iki yıllık zamanaşımı aynı süre gibi anlatılmamalıdır.

Görev ve Talep Sonuçları

Tarafların ticari işletmeleriyle ilgili uyuşmazlıkta asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Konusu para olan alacak, bedel indirimi kapsamında parasal talep, tazminat veya istirdat davasında TTK m.5/A çerçevesindeki dava şartı arabuluculuk değerlendirilir. Sadece teslim veya değiştirme istemiyle para istemi aynı nitelikte olmayabilir; talepler ayrı sınıflandırılmalıdır.

Talep, iddia edilen uygun olmamanın gerçek sonucuna göre kurulmalıdır. Malın bütününü kullanılamaz hale getiren farkla yalnız sınırlı değer eksikliği aynı çözümü gerektirmeyebilir. İade, değiştirme, bedel indirimi veya tazminat koşulları ilgili satış hükümleriyle değerlendirilir. Birbirini dışlayan veya çift tahsil yaratabilecek istemler gerekçesiz biçimde toplam bedel olarak ileri sürülmez.

Önceki test veya muayene tutanağı isteniyorsa belge açıkça tanımlanır. Mahkemeden bütün ticari sırların sınırsız açıklanması değil, uyuşmazlık için gereken kayıtların ibrazı talep edilir. Numunenin kalan bölümü varsa delil tespiti ihtiyacı geciktirilmeden değerlendirilir. İspat yükü kuralı, mevcut delilin korunmasını gereksiz kılmaz.

Saklama Planı ve Senaryo

Örneğin kumaş satın alan işletme, onaylı numuneyi depoda tutmuş fakat taşınma sırasında numune kaybolmuş olsun. Teslim edilen serinin farklı renkte olduğu ileri sürülüyorsa alıcı diğer kayıtlarla uygun olmadığını kanıtlamak durumundadır. Kusursuz kayıp açıklaması tek başına bu yükü kaldırmaz. Fotoğrafın ışık ve çekim koşulları da karşılaştırmada önem taşır.

Başka olayda numune zorunlu laboratuvar testinde kesilmiş olabilir. Bu durum her zaman kayıp veya ilgisiz bozma gibi kabul edilmez. Test talimatı, yöntem ve kalan numune belgelenirse m.248'in zorunlu incelemeye ilişkin ayrımı değerlendirilebilir. Tarafların amacı, gerçekten kabul edilen teknik örneği bulmak olmalıdır; yalnız daha elverişli ispat sonucu elde etmek değil.

İyi uygulamada örnek sorumlusu, saklama yeri ve kullanma yetkisi belirlenir. Deney için alınan bölüm, tarih ve kalan parça kaydedilir. Bu düzen sözleşmenin ve kanunun yerine geçmez; fakat numune kimliğine ilişkin tartışmayı azaltır. Ticari seri teslimlerinde her partinin aynı örneğe mi yoksa yeni onaya mı dayandığı da gösterilmelidir.

Numunede İnceleme İzinin Korunması

Test edilecek örnek için öncesi ve sonrası kayıt tutulabilir. Alınan parçanın nereden kesildiği, işlemde hangi kısmın kullanıldığı ve geriye ne kaldığı gösterilir. Test zorunluluğu bulunan özellik bakımından bu kayıt, biçim değişikliğinin nedenini açıklamaya yardımcı olur. Bununla birlikte her test talebi haklı veya gerekli kabul edilmez; sözleşmedeki özellik ve seçilen yöntem arasındaki bağ incelenir.

Numune başka yere gönderiliyorsa teslim zinciri de önemlidir. Kargo etiketi, paket içeriği ve laboratuvar kabul kaydı birbirini tamamlamalıdır. Boş paket fotoğrafı veya yalnız sevk numarası, içeriğin kimliğini her durumda kesinleştirmez. Hangi numunenin hangi test için gönderildiği gösterilirse, sonradan başka parçaya ait raporun tartışmalı örnek için kullanılmasının önüne geçilebilir.

Kayıp numuneye ilişkin açıklama gecikmeden kayda alınmalıdır. Ne zaman ve hangi koşulda kaybolduğu, kalan kayıtlar ve varsa yedek parça araştırılır. Alıcı ispat yükü kendisine düştüğünde artık hiçbir delil sunamayacağını varsaymamalıdır; ancak var olmayan özellikler de tahminle tamamlanamaz. Alternatif delillerin sınırlı gösterdiği noktalar raporda açıkça belirtilmelidir.

Karşılaştırılan teslim partisinin içinden alınan numune ise başlangıçta kabul edilen örnekten farklıdır. Yeni numune malın mevcut durumunu açıklayabilir; eski anlaşma ölçütünü kendiliğinden yeniden yaratmaz. İki numunenin rolü dosyada ayrı adlandırılır. Bu ayrım yapılmadığında, teslim edilen ürünün kendisi ölçüt alınıp yine aynı ürüne uygun bulunduğu döngüsel bir inceleme ortaya çıkabilir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Numune Kusursuz Kaybolursa Alıcının Yükü Değişir Mi?

TBK m.248, alıcının elindeki örneğin bozulması veya yok olmasında kusur bulunmasa da uygun olmamayı ispat yükünü alıcıya yükler.

Test İçin Numunenin Kesilmesi Otomatik Kayıp Mıdır?

Zorunlu gözden geçirmenin sonucu olan değişiklik kanunda ayrıca ele alınır; işlem ve gerekçesi belgelenmelidir.

Numuneli Satışta Ayıp İhbarı Gereksiz Midir?

Hayır. Uygulanabilir ticari inceleme ve bildirim takvimi ayrıca korunmalıdır.

Sonuç

Örneğe göre satışta numunenin varlığı kadar kimliği, saklama yeri ve değişme nedeni de önemlidir. Kayıp numune sorunu, ihbar ve gerçek zarar hesabından ayrı tutulursa tarafların ispat konumu doğru kurulabilir.

İlgili Yazılar

• Ticari satışta ayıp bildirimi: Numunenin kaybı ispatı etkilerken muayene ve ihbar takvimi ayrıca sürer.
• Kamu ihalesindeki numune rejimi: İhale değerlendirmesi, özel satışta örneğe uygunluk ispatıyla aynı işlem değildir.

Kaynakça

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m.223, 227, 231 ve 247–248
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m.4–5/A ve 23
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.190, 199 ve 266

8 Kasım 2026 tarihli kontrolde resmi tam metinler esas alınmıştır. Numune örnekleri kurgusaldır.