Sözleşmenin Değişen Koşullara Uyarlanması ve Aşırı İfa Güçlüğü

Kapsam

Öngörülemezlik, olağanüstü olay, risk dağılımı, tacirden beklenen özen, edim dengesi, ifa, ihtirazi kayıt, uyarlama yöntemi, dönme, fesih, tedbir ve bilirkişi incelenir. TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir. Sonuca giderken işlemin adı değil gerçek hukuki niteliği, tarafların sıfatı ve korunan menfaat belirleyicidir.

Bu çalışma, sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü konusunda 31 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla hazırlanmıştır. Kaynakça, Mevzuat Bilgi Sistemi ile resmî karar ve kurum sayfalarına yönelir. Doğrudan resmî tam metni bulunmayan bir kayıt belirli esas-karar numarasıyla emsal gibi sunulmamış; veri tabanı bağlantıları güncel içtihadın somut dosya üzerinden yeniden araştırılması için verilmiştir. Olay tarihinde yürürlükte bulunan metin ayrıca kontrol edilmelidir.

Maddî Hukuk ve Usulün Birlikte Değerlendirilmesi

İncelemenin ilk ölçütü “tbk m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir” kuralıdır. Değişimin ağırlığı yalnız nominal artışla değil sözleşmenin süresi, fiyat mekanizması, tarafların risk üstlenimi, sektör verisi ve edim karşılaştırmasıyla gösterilmelidir. Ayrıca “öngörülebilir ticari dalgalanma, sözleşmeyle açıkça üstlenilmiş risk veya borçlunun kendi organizasyon kusuru uyarlama için yeterli değildir; tacir bakımından öngörü standardı daha sıkı uygulanabilir” yaklaşımının somut olayda uygulanıp uygulanmayacağı, özel hüküm ve dosya belgeleri üzerinden sınanmalıdır.

Sözleşmenin Değişen Koşullara Uyarlanması ve Aşırı İfa Güçlüğü bakımından maddi hukuk hakkın doğup doğmadığını; usul hukuku ise bu hakkın hangi merci önünde, hangi sürede ve hangi delille korunacağını belirler. Hakimin hukuku kendiliğinden uygulaması, tarafın vakıaları ve talep sonucunu açıkça ortaya koyma yükünü ortadan kaldırmaz. Bu nedenle olay kronolojisi, her çekişmeli vakıanın karşısında dayanak belge ve hukuki sonuç bulunacak şekilde hazırlanmalıdır.

Resmî Mevzuat Haritası

6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.138/1

Doğrulanmış Kanun Alıntısı

“Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar” — Alıntının yeri: Türk Borçlar Kanunu m.138/1, başlangıç

Bu alıntı, TBMM, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kabul metni, m.138/1 üzerinden 31.08.2026 tarihinde doğrulanmıştır.

Sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü kapsamında m.138/1 hükümleri dürüstlük, imkânsızlık ve aşırı ifa güçlüğü bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Türk Ticaret Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.18

Sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü kapsamında m.18 hükümleri tacirin basiretli davranma yükümlülüğü bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.107, 190, 266-287, 389-399

Sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü kapsamında m.107, 190, 266-287, 389-399 hükümleri talep, ispat, bilirkişi ve tedbir bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Türk Borçlar Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

Doktrindeki Yaklaşımlar

Aşağıdaki doktrin görüşü bağlayıcı değildir; doğrulanmış bibliyografik kaydından, eserin bağlamı korunarak aktarılmıştır.

Mehmet Mülazımoğlu: Aşırı İfa Güçlüğü

Sürekli edimli sözleşmelerde olağanüstü değişim, edimler dengesini dürüstlük kuralına aykırı bozduğunda uyarlama ihtiyacını görünür kılar. Bu yaklaşım, somut uyuşmazlık içinde somut vakıa ve yürürlükteki hükümle birlikte değerlendirilmelidir.

“Özellikle yakın zamanda pandemi sürecinde yaşanan koşullar sebebiyle sürekli edimli sözleşmelerde ifa önemli ölçüde güçleşmiş” — Alıntının yeri: Öz

Sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü konusunda yararlanılan eser: Mehmet Mülazımoğlu, “Aşırı İfa Güçlüğü”, Oğuzhan Sosyal Bilimler Dergisi, 2024, C. 6, S. 2, s. 217-228. Doğrulama tarihi: 31.08.2026.

Somut Dosyada Usul ve Delil Notu

Görev ve yetki temel sözleşmenin ticari, tüketici, kira, iş veya genel borç ilişkisi niteliğine göre belirlenir; ilgili uyuşmazlık türünde dava şartı arabuluculuk varsa uyarlama davasından önce tamamlanmalıdır. Öngörülemez olay, borçludan kaynaklanmama, riskin sözleşmeyle üstlenilmemesi ve edim dengesindeki ağır bozulma somut verilerle ispatlanır. Borç ifa edilmişse ihtirazi kayıt önemlidir; özel kısa süre yoksa da uzun sessizlik ve kayıtsız ifa dürüstlük değerlendirmesini etkiler. Önce uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli edimde fesih istenir. Resmî MBS PDF bağlantısı belirlenmiştir; mevzuat alıntısı aşağıda gösterilen TBMM kabul/değişiklik metni veya Resmî Gazete ilk yayım metniyle kelimesi kelimesine karşılaştırılmıştır. Ancak MBS PDF bu araştırma turunda satır düzeyinde açılamadığından bu doğrulama güncel konsolide metin veya yürürlük doğrulaması değildir; güncel metin, yürürlük ve olay tarihi ayrıca kontrol edilmelidir.

Uyuşmazlığı Çözen Hukukî Kriterler

TBK m.138; Sözleşme Kurulurken Öngörülemeyen, Borçludan Kaynaklanmayan Olağanüstü Olay Edim Dengesini Dürüstlük Kuralına Aykırı Ölçüde Bozduğunda Öncelikle Uyarlama, Mümkün Değilse Dönme veya Sürekli Sözleşmede Fesih İmkânı Verir.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir. Bu ölçüt özellikle sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri üzerinden sınanır. Sözleşme tarihindeki risk dağılımının belirlenmesi tamamlanmadan sonuca gidilmesi, yalnız enflasyon veya kur artışını gösterip sözleşmedeki risk dağılımı ile somut edim dengesini kanıtlamamak ihtimalini güçlendirebilir.

Değişimin Ağırlığı Yalnız Nominal Artışla Değil Sözleşmenin Süresi, Fiyat Mekanizması, Tarafların Risk Üstlenimi, Sektör Verisi ve Edim Karşılaştırmasıyla Gösterilmelidir.

Bu kuralın olayda karşılık bulması için teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları ile maddi vakıa arasında açık bağ kurulmalıdır. “Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden değişimin ağırlığı yalnız nominal artışla değil sözleşmenin süresi, fiyat mekanizması, tarafların risk üstlenimi, sektör verisi ve edim karşılaştırmasıyla gösterilmelidir” değerlendirmesi, ilgili usul adımındaki kayıtlarla doğrulanmadıkça soyut kabul olarak bırakılamaz.

Öngörülebilir Ticari Dalgalanma, Sözleşmeyle Açıkça Üstlenilmiş Risk veya Borçlunun Kendi Organizasyon Kusuru Uyarlama İçin Yeterli Değildir; Tacir Bakımından Öngörü Standardı Daha Sıkı Uygulanabilir.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden öngörülebilir ticari dalgalanma, sözleşmeyle açıkça üstlenilmiş risk veya borçlunun kendi organizasyon kusuru uyarlama için yeterli değildir; tacir bakımından öngörü standardı daha sıkı uygulanabilir” ölçütünün değerlendirilmesinde belirleyici nokta, taraf anlatısından çok resmî endeks, kur ve sektör maliyet verileri ile ortaya çıkan fiilî durumdur. Usul planı kurulurken kuralın istisnası ve somut uyuşmazlık bakımından maddi vakıa ile hukuki nitelendirmeyi aynı cümlede varsaymak savunması da ayrıca incelenmelidir.

Somut Dosyada Maddi Hak, Görevli Merci, Süre, İspat Yükü ve Uygulanabilir Talep Sonucu Ayrı Katmanlarda Denetlenmelidir.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut dosyada maddi hak, görevli merci, süre, ispat yükü ve uygulanabilir talep sonucu ayrı katmanlarda denetlenmelidir. Bu ölçüt özellikle maliyet tabloları ile bağımsız mali rapor üzerinden sınanır. Görevli mahkemede uyarlama ve gerekiyorsa tedbir davası tamamlanmadan sonuca gidilmesi, somut uyuşmazlık araştırmasında güncel resmî metin yerine ikincil özetle yetinmek ihtimalini güçlendirebilir.

Çekişmeli Vakıalar Nasıl İspatlanır?

Sözleşme ve Fiyat Uyarlama Hükümleri.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri” kaydı, “TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir” ölçütünün ispat alanına girer. Kaydın kişi, işlem ve tarih bağlantısı kurulmalı; özgünlük ve bütünlük karşı kayıtlarla sınanmalıdır.

Teklif, Müzakere ve Risk Paylaşımı Yazışmaları.

Bu delil öncelikle “değişimin ağırlığı yalnız nominal artışla değil sözleşmenin süresi, fiyat mekanizması, tarafların risk üstlenimi, sektör verisi ve edim karşılaştırmasıyla gösterilmelidir” iddiasını sınamak için kullanılır. “Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları” tek başına bütün uyuşmazlığı değil, bağlı olduğu çekişmeli vakıayı kanıtlayabilir.

Resmî Endeks, Kur ve Sektör Maliyet Verileri.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden resmî endeks, kur ve sektör maliyet verileri” değerlendirilirken kaydın kim tarafından, hangi amaçla ve ne zaman oluşturulduğu açıklanmalıdır. İlgili usul adımı yürütülürken resmî endeks, kur ve sektör maliyet verileri ile çelişen kayıtlar da dosyaya getirtilmelidir.

Maliyet Tabloları ile Bağımsız Mali Rapor.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden maliyet tabloları ile bağımsız mali rapor” kaydı, “somut dosyada maddi hak, görevli merci, süre, ispat yükü ve uygulanabilir talep sonucu ayrı katmanlarda denetlenmelidir” ölçütünün ispat alanına girer. Kaydın kişi, işlem ve tarih bağlantısı kurulmalı; özgünlük ve bütünlük karşı kayıtlarla sınanmalıdır.

İhtirazi Kayıtlı Ödeme ve Uyarlama Bildirimleri.

Bu delil öncelikle “tbk m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir” iddiasını sınamak için kullanılır. “Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden ihtirazi kayıtlı ödeme ve uyarlama bildirimleri” tek başına bütün uyuşmazlığı değil, bağlı olduğu çekişmeli vakıayı kanıtlayabilir.

Başvurudan Hükme Usul Haritası

Sözleşme Tarihindeki Risk Dağılımının Belirlenmesi.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden sözleşme tarihindeki risk dağılımının belirlenmesi” işlemi, başvurunun ayrı bir aşamasıdır. Sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri dosyaya alınmalı ve sözleşme bedeli veya ifa koşullarının hakkaniyete uygun uyarlanması talebinin görevli merci önündeki somut sonucu açıklanmalıdır.

Olağanüstü Olay ile Mali Etkinin Nedensellik Hesabı.

Bu aşamanın amacı yalnız şekli tamamlamak değildir; teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları ile talep arasındaki bağlantıyı doğru mercie taşımaktır. “Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden olağanüstü olay ile mali etkinin nedensellik hesabı” adımından sonra bir sonraki işlem için ayrıca süre kaydı açılmalıdır.

Karşı Tarafa Belgeli Uyarlama Teklifinin İletilmesi.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden karşı tarafa belgeli uyarlama teklifinin iletilmesi” işlemi yürütülürken görev, yetki ve yalnız kanunun açıkça aradığı dava şartları kadar istenen hükmün uygulanabilirliği de denetlenir. Eksik resmî endeks, kur ve sektör maliyet verileri, somut uyuşmazlık bakımından hukuka aykırılığın etkilerinin giderilmesi talebinin kapsamını doğrudan etkileyebilir.

Görevli Mahkemede Uyarlama ve Gerekiyorsa Tedbir Davası.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden görevli mahkemede uyarlama ve gerekiyorsa tedbir davası” işlemi, başvurunun ayrı bir aşamasıdır. Maliyet tabloları ile bağımsız mali rapor dosyaya alınmalı ve sözleşme bedeli veya ifa koşullarının hakkaniyete uygun uyarlanması talebinin görevli merci önündeki somut sonucu açıklanmalıdır.

Uyarlama İmkânsızsa Dönme veya Fesih Sonucunun Kurulması.

Bu aşamanın amacı yalnız şekli tamamlamak değildir; ihtirazi kayıtlı ödeme ve uyarlama bildirimleri ile talep arasındaki bağlantıyı doğru mercie taşımaktır. “Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden uyarlama imkânsızsa dönme veya fesih sonucunun kurulması” adımından sonra bir sonraki işlem için ayrıca süre kaydı açılmalıdır.

Zamanaşımı, Hak Düşürücü Süre ve Tebligat

Özel Hak Düşürücü Süre Yoktur; Ancak İhtirazi Kayıt Koymadan İfa veya Değişen Koşullara Uzun Süre Sessiz Kalma Uyarlama Talebinin Dürüstlük ve Kabul Değerlendirmesini Etkileyebilir.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden özel hak düşürücü süre yoktur; ancak ihtirazi kayıt koymadan ifa veya değişen koşullara uzun süre sessiz kalma uyarlama talebinin dürüstlük ve kabul değerlendirmesini etkileyebilir. Başlangıç anı varsayımla değil tebligat, öğrenme, ödeme veya işlem kaydıyla belirlenir; sürenin hukukî niteliği ayrıca gösterilir.

Somut Uyuşmazlık Bakımından Zorunlu Ön Başvuru veya Özel İtiraz Yolu Varsa Genel Dava Yolundan Önce Kendi Süresinde Tamamlanmalıdır.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut uyuşmazlık bakımından zorunlu ön başvuru veya özel itiraz yolu varsa genel dava yolundan önce kendi süresinde tamamlanmalıdır” takvim kuralında önce süreyi başlatan belge tespit edilmelidir. Olağanüstü olay ile mali etkinin nedensellik hesabı yapılırken zamanaşımı, hak düşürücü süre ve usul süresi birbirine karıştırılmamalıdır.

Somut Dosyada Tebliğ, Öğrenme, Elektronik Başvuru ve İşlem Tarihleri Resmî Kayıtla Doğrulanmalı; Süre Hesabı Varsayıma Bırakılmamalıdır.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut dosyada tebliğ, öğrenme, elektronik başvuru ve işlem tarihleri resmî kayıtla doğrulanmalı; süre hesabı varsayıma bırakılmamalıdır” uyarısının uygulanması, başlangıç ve son günün ayrı ayrı hesaplanmasını gerektirir. Elektronik gönderim, tebligat ve başvuru alındıları dosyada korunmalıdır.

Asıl, Ferî ve Geçici Talepler

Sözleşme Bedeli veya İfa Koşullarının Hakkaniyete Uygun Uyarlanması.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden sözleşme bedeli veya ifa koşullarının hakkaniyete uygun uyarlanması” talebi, “TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir” koşuluyla ve sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri deliliyle ilişkilendirilmelidir. Asıl talep ile faiz, gider ve geçici koruma ayrı kurulmalıdır.

Somut Uyuşmazlık Yönünden Ölçülü Geçici Hukuki Koruma.

Mahkemeden veya yetkili merciden istenen sonuç Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma olarak belirlenecekse, kabul hâlinde uygulanacak hüküm kişi, dönem ve miktar yönünden açık olmalıdır. Dayanak delil teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları, temel ölçüt ise “değişimin ağırlığı yalnız nominal artışla değil sözleşmenin süresi, fiyat mekanizması, tarafların risk üstlenimi, sektör verisi ve edim karşılaştırmasıyla gösterilmelidir” olacaktır.

Somut Uyuşmazlık Bakımından Hukuka Aykırılığın Etkilerinin Giderilmesi.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut uyuşmazlık bakımından hukuka aykırılığın etkilerinin giderilmesi” isteminin diğer taleplerle asli, ferî veya terditli ilişkisi açıklanmalıdır. Resmî endeks, kur ve sektör maliyet verileri bulunmadığında talebin kapsamı varsayımla genişletilmemelidir.

Resmî Karar ve Kurum Uygulaması

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (Kapatılan), E. 2013/16898, K. 2014/18895, 13.06.2014 — Resmî Tam Metin ve Doğrulanmış Alıntı

Doğrulanmış Karar Alıntısı

“Sözleşme kurulduktan sonra, tarafların edimleri arasındaki denge, borçludan sonuçları yüklenmesi istenemeyecek kadar büyük ölçüde bozulmuş olmalıdır.” — Alıntının yeri: Gerekçe; TBK m.138 uyarlama koşullarının sıralandığı birinci bent

Alıntı, resmî tam metin üzerinden 31.08.2026 tarihinde doğrulanmıştır. Kararın sonucu: bozma.

Sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü bağlamında resmî karar kaynağı üzerinden doğrulanan hukuki ilke şöyle özetlenebilir: Uyarlama için sözleşmeden sonra öngörülemeyen ve borçludan kaynaklanmayan olağanüstü değişiklik edimler dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozmalı; bütün koşullar birlikte araştırılmalıdır. Bu özet doğrudan alıntı değildir; yukarıdaki kısa pasaj karar metninden kelimesi kelimesine alınmıştır. Karar, maddi olayı ve sonucu ile birlikte okunmalıdır.

Somut olayla benzerlik: İsviçre frangına endeksli konut kredisinde kur artışı nedeniyle taksitlerin yükselmesi ve sözleşmenin uyarlanması talebi doğrudan incelenmiştir.

Kararın uygulanma sınırı: Bozma uyarlamaya kesin hükmetmemiş; sözleşme, kur riski, öngörülebilirlik ve tarafların ekonomik durumunun uzman bilirkişiyle araştırılmasını istemiştir.

Dosyanın Zayıf Noktaları ve Savunmalar

Yalnız Enflasyon veya Kur Artışını Gösterip Sözleşmedeki Risk Dağılımı ile Somut Edim Dengesini Kanıtlamamak.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden yalnız enflasyon veya kur artışını gösterip sözleşmedeki risk dağılımı ile somut edim dengesini kanıtlamamak” riski hem maddi hakkı hem başvurunun dinlenebilirliğini zayıflatabilir. Sözleşme tarihindeki risk dağılımının belirlenmesi aşamasında sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri kontrol edilmeli; eksiklik giderilemiyorsa iddianın kapsamı daraltılmalıdır.

Somut Uyuşmazlıkta Görev ve Süre Ayrımını Belgeye Bağlamamak.

Bu risk, karşı tarafın en güçlü savunmalarından biri olarak ele alınmalıdır: “Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut uyuşmazlıkta görev ve süre ayrımını belgeye bağlamamak”. Bu savunmaya verilecek cevap, teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları delili ve “Değişimin ağırlığı yalnız nominal artışla değil sözleşmenin süresi, fiyat mekanizması, tarafların risk üstlenimi, sektör verisi ve edim karşılaştırmasıyla gösterilmelidir” ölçütü üzerinden somutlaştırılmalıdır.

Somut Uyuşmazlık Bakımından Maddi Vakıa ile Hukuki Nitelendirmeyi Aynı Cümlede Varsaymak.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut uyuşmazlık bakımından maddi vakıa ile hukuki nitelendirmeyi aynı cümlede varsaymak” riski gerçekleşirse somut uyuşmazlık bakımından hukuka aykırılığın etkilerinin giderilmesi talebi bütünüyle veya kısmen etkisiz kalabilir. Bu nedenle usul işlemleri yürütülürken olay kronolojisi ve karşı deliller birlikte incelenmelidir.

Somut Uyuşmazlık Araştırmasında Güncel Resmî Metin Yerine İkincil Özetle Yetinmek.

“Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut uyuşmazlık araştırmasında güncel resmî metin yerine ikincil özetle yetinmek” riski hem maddi hakkı hem başvurunun dinlenebilirliğini zayıflatabilir. Görevli mahkemede uyarlama ve gerekiyorsa tedbir davası aşamasında maliyet tabloları ile bağımsız mali rapor kontrol edilmeli; eksiklik giderilemiyorsa iddianın kapsamı daraltılmalıdır.

Somut Uyuşmazlık Talep Sonucunu Kabul Hâlinde Uygulanamayacak Belirsizlikte Kurmak.

Bu risk, karşı tarafın en güçlü savunmalarından biri olarak ele alınmalıdır: “Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan) E. 2013/16898, K. 2014/18895 yönünden somut uyuşmazlık talep sonucunu kabul hâlinde uygulanamayacak belirsizlikte kurmak”. Bu savunmaya verilecek cevap, ihtirazi kayıtlı ödeme ve uyarlama bildirimleri delili ve “TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir” ölçütü üzerinden somutlaştırılmalıdır.

Avukat İçin Dosya Hazırlık Kontrol Listesi

• sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri
• teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları
• resmî endeks, kur ve sektör maliyet verileri
• maliyet tabloları ile bağımsız mali rapor
• ihtirazi kayıtlı ödeme ve uyarlama bildirimleri

• sözleşme tarihindeki risk dağılımının belirlenmesi
• olağanüstü olay ile mali etkinin nedensellik hesabı
• karşı tarafa belgeli uyarlama teklifinin iletilmesi
• görevli mahkemede uyarlama ve gerekiyorsa tedbir davası
• uyarlama imkânsızsa dönme veya fesih sonucunun kurulması

• Süre çizelgesinde Özel hak düşürücü süre yoktur; ancak ihtirazi kayıt koymadan ifa veya değişen koşullara uzun süre sessiz kalma uyarlama talebinin dürüstlük ve kabul değerlendirmesini etkileyebilir. Sözleşmenin Değişen Koşullara Uyarlanması ve Aşırı İfa Güçlüğü bakımından zorunlu ön başvuru veya özel itiraz yolu varsa genel dava yolundan önce kendi süresinde tamamlanmalıdır. Sözleşmenin Değişen Koşullara Uyarlanması ve Aşırı İfa Güçlüğü dosyasında tebliğ, öğrenme, elektronik başvuru ve işlem tarihleri resmî kayıtla doğrulanmalı; süre hesabı varsayıma bırakılmamalıdır.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Kur, Maliyet, Mevzuat veya Piyasa Koşullarındaki Olağanüstü Değişim Sözleşmenin Aynen İfasını Ne Zaman Dürüstlük Kuralına Aykırı Hâle Getirir ve Hâkim Sözleşmeyi Nasıl Uyarlayabilir?

TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir. Dosyanın ilk işleminde görev, süre ve delil koruma planı kurulmalı; sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri ise mümkünse doğrudan düzenleyen kurum veya özgün kaynaktan alınmalıdır.

Sözleşme ve Fiyat Uyarlama Hükümleri Somut Olayın Hangi Unsurunu Kanıtlar?

Sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri, teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları, resmî endeks, kur ve sektör maliyet verileri birlikte okunmalıdır. Her kayıt yalnız bağlantılı olduğu çekişmeli vakıa bakımından kullanılır; düzenleyeni, tarihi ve bütünlüğü ayrıca denetlenir.

Sözleşmenin Değişen Koşullara Uyarlanması ve Aşırı İfa Güçlüğü Bakımından İlk Usul Adımından Sonra Hangi İşlemler Yapılmalıdır?

Sözleşme tarihindeki risk dağılımının belirlenmesi; olağanüstü olay ile mali etkinin nedensellik hesabı; karşı tarafa belgeli uyarlama teklifinin iletilmesi; görevli mahkemede uyarlama ve gerekiyorsa tedbir davası; uyarlama imkânsızsa dönme veya fesih sonucunun kurulması. Görev, yetki, taraf sıfatı, harç ve yalnız kanunun açıkça aradığı hâllerde zorunlu ön başvuru esas incelemesinden önce tamamlanmalıdır.

Sözleşmenin Değişen Koşullara Uyarlanması ve Aşırı İfa Güçlüğü Bakımından Kritik Tarihler Nasıl Belirlenir?

Özel hak düşürücü süre yoktur; ancak ihtirazi kayıt koymadan ifa veya değişen koşullara uzun süre sessiz kalma uyarlama talebinin dürüstlük ve kabul değerlendirmesini etkileyebilir. Somut uyuşmazlık bakımından zorunlu ön başvuru veya özel itiraz yolu varsa genel dava yolundan önce kendi süresinde tamamlanmalıdır. Somut dosyada tebliğ, öğrenme, elektronik başvuru ve işlem tarihleri resmî kayıtla doğrulanmalı; süre hesabı varsayıma bırakılmamalıdır.

Sözleşme Bedeli veya İfa Koşullarının Hakkaniyete Uygun Uyarlanması Talebi Hangi Vakıa ve Delillerle Somutlaştırılmalıdır?

Sözleşme bedeli veya ifa koşullarının hakkaniyete uygun uyarlanması, somut uyuşmazlık yönünden ölçülü geçici hukuki koruma, somut uyuşmazlık bakımından hukuka aykırılığın etkilerinin giderilmesi somut olayın elverdiği ölçüde gündeme gelebilir. Taleplerin asıl veya yardımcı niteliği ile uygulanabilecek ferilerin dayanağı ayrı gösterilmelidir.

Sonuç

Somut uyuşmazlık bakımından güvenilir sonuç, tek belgeye veya soyut bir karar özetine dayanmaz. “Kur, maliyet, mevzuat veya piyasa koşullarındaki olağanüstü değişim sözleşmenin aynen ifasını ne zaman dürüstlük kuralına aykırı hâle getirir ve hâkim sözleşmeyi nasıl uyarlayabilir” sorusu, 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile olay tarihindeki resmî uygulama birlikte değerlendirilerek cevaplanır. TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edim dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozduğunda öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme veya sürekli sözleşmede fesih imkânı verir.

Dosyanın ilk önceliği sözleşme tarihindeki risk dağılımının belirlenmesi, delil omurgası ise sözleşme ve fiyat uyarlama hükümleri ile teklif, müzakere ve risk paylaşımı yazışmaları arasındaki doğrulamadır. Takvimdeki ilk uyarı şudur: Özel hak düşürücü süre yoktur; ancak ihtirazi kayıt koymadan ifa veya değişen koşullara uzun süre sessiz kalma uyarlama talebinin dürüstlük ve kabul değerlendirmesini etkileyebilir. Sözleşme bedeli veya ifa koşullarının hakkaniyete uygun uyarlanması talebi açık ve uygulanabilir kurulmalı; yalnız enflasyon veya kur artışını gösterip sözleşmedeki risk dağılımı ile somut edim dengesini kanıtlamamak riski başvuru yapılmadan önce giderilmelidir.

Kaynakça ve Karar Doğrulaması

• Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (kapatılan), E. 2013/16898, K. 2014/18895, 13.06.2014 — resmî tam metin ve doğrulanmış alıntı — künye, karar sonucu ve kısa alıntı 31.08.2026 tarihinde resmî tam metinden doğrulandı; araştırma ölçütü: Uyarlama için sözleşmeden sonra öngörülemeyen ve borçludan kaynaklanmayan olağanüstü değişiklik edimler dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozmalı; bütün koşullar birlikte araştırılmalıdır.
• 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu — m.138/1
• TBMM, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kabul metni, m.138/1 — alıntı yeri: Türk Borçlar Kanunu m.138/1, başlangıç
• 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu — m.18
• 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m.107, 190, 266-287, 389-399
• Mehmet Mülazımoğlu, “Aşırı İfa Güçlüğü”, Oğuzhan Sosyal Bilimler Dergisi, 2024, C. 6, S. 2, s. 217-228
• Yargıtay Karar Arama
• Yargıtay İçtihat Merkezi Hakkında Resmî Duyuru