Kapsam
İşçi yıllık ücretli izin kullanırken ücret karşılığı başka bir işte çalışmışsa, işveren o izin süresinde kendisine ödediği ücreti geri isteyebilir. 4857 sayılı İş Kanunu m.58 bu sonucu, dinlenme dönemi ve ücretli çalışma arasında somut bir örtüşme bulunmasına bağlar. Uyuşmazlıkta yalnız bir başka işverenin adının geçmesi yeterli değildir; ücretli izin hangi günlerde kullanıldı, kişi hangi işi ne zaman yaptı ve bu işin karşılığı ücret miydi soruları ayrı cevaplanmalıdır.
Bu yazı, yıllık izin hakkının doğumu, iznin işveren tarafından bölünmesi, izin ücretinin izinden önce ödenmesi veya iş sözleşmesi sona erince kullanılmayan iznin paraya dönüşmesi hakkında değildir. İncelenen sonuç, fiilen kullanıldığı bildirilen yıllık izin döneminde ücretli çalışma iddiası üzerine o döneme ait izin ücretinin geri istenmesidir. Ücretsiz izin, hafta tatili veya izin talebi henüz onaylanmamış bir dönem, salt çalışılmadığı için m.58 kapsamına girmez.
Hukuki Ölçüt: İzin Dönemi ile Ücretli İş Çakışmalı
İlk unsur, işçinin gerçekten yıllık ücretli izin kullanmasıdır. Bir izin kayıt belgesinde günler yazıyorsa, bunun onaylı izin, sonradan değişmiş bir plan ya da işverenin tek taraflı kaydı olup olmadığı incelenir. İşçi o günlerde asıl işveren için çalıştığını ileri sürüyorsa, fiili çalışmayla izin kaydı arasındaki çelişki çözülmeden işçinin yıllık izin kullandığı kesin kabul edilemez. İzin başlangıcı ve bitişi, resmi tatiller ve hafta tatili gibi ayrı günlerin kanuni niteliğiyle birlikte değerlendirilir.
İkinci unsur, izin içinde ücret karşılığı çalışmadır. İşin aynı şehirde veya başka bir şehirde yapılması belirleyici değildir. Bir iş ilişkisi, hizmetin fiilen sunulduğu gün ve ödenen karşılığın niteliği delillerle belirlenir. Örneğin kişi izin sırasında daha önce tamamladığı bir çalışmanın parasını almış olabilir. Bankaya para yatış tarihi, işi hangi gün yaptığını tek başına göstermez. Ücretsiz aile yardımı, kişisel bir faaliyetin sürdürülmesi veya giderin iadesi de, ücretli iş yapıldığı sonucunu kendiliğinden doğurmaz. Tersine sözleşmenin izin öncesi kurulmuş olması, çalışmanın izin günlerine rastlamadığını ispatlamaz.
İadenin Konusu ve Diğer Taleplerden Ayrılması
m.58’in öngördüğü iade, asıl işverenin izin süresi içinde işçiye ödediği izin ücretiyle ilgilidir. Yeni işten alınan ücretin doğrudan asıl işverene geçtiği şeklinde bir kural değildir. Asıl işverenin bordroda hangi dönemi ödediği, bunun izin ücreti olup olmadığı ve istenen tutarın dönemle ilişkisi açıklanmalıdır. Bir ay içinde hem izin hem normal çalışma varsa, aylık bordronun tamamı sırf o aya ait olduğu için m.58 tutarı sayılmaz. Karışık bordroda izin ücretinin ayrı kalemi, avans ve sonradan yapılan mahsup birlikte incelenir.
Madde izin ücretinin geri alınabileceğini düzenler; doğrudan ve her durumda iş sözleşmesini sona erdiren bir hüküm değildir. Aynı olayda sadakat yükümlülüğü, rekabet, işverenin gizli verileri veya fesih ileri sürülüyorsa bunların kendi şart ve sonuçları ayrıdır. Benzer şekilde işverenin bir iade alacağı bulunduğunu söylemesi, bu tutarın işçinin sonraki ücretinden istediği biçimde kesilebileceği anlamına gelmez. Türk Borçlar Kanunu m.407’deki ücretle takas sınırları ve varsa özel düzenlemeler ayrı kontrol edilir.
Görev, Süre ve Talep Türü
İşçi ile işveren arasındaki alacak uyuşmazlığında, 7036 sayılı Kanun’un görev ve dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanabilir. İşverenin bir iade istemesi ile işçinin ücretinden yapılan kesintinin geri verilmesini istemesi karşı yönlü taleplerdir. Her iki durumda da alacak dayanağı, davacı, zamanaşımının başlangıcı ve varsa özel süre rejimi ayrı belirlenir. m.58, bütün iade iddiaları için özel bir süre yazmaz. Feshe bağlı bir uyuşmazlık da varsa işe iade gibi taleplere ilişkin takvim ayrıca korunmalıdır.
İşyerindeki açıklama istemi, disiplin görüşmesi, arabuluculuk başvurusu ve dava aynı evre değildir. İşçiye ödeme talebi iletilmişse, talebin hangi izin ve tutarı kapsadığı yazılı olarak öğrenilebilir. İşveren aynı iddiaya dayanarak bir kesinti yaptıysa, bordronun hangi ayında ve hangi açıklamayla işlendiği incelenir. Sadece sözlü görüşme yapılmış olması dava şartı arabuluculuk başvurusu yerine geçmez. Arabuluculukta uyuşmazlık, belirli izin dönemi ve ödeme kalemiyle açık yazılabilir.
İspat ve Deliller
İşveren iddiasının üç parçası bulunur: yıllık ücretli iznin fiili kullanımı, izin süresinde ücretli çalışma ve geri istenen izin ücretinin ödendiği. İzin formu, izin kayıt belgesi, bordro ve banka dekontu ilk ve üçüncü parçaları destekleyebilir. İkinci işin günü ve ücrete tabi niteliği için hukuka uygun çalışma kaydı, sözleşme, fatura veya ödeme açıklaması değerlendirilebilir. Bir sosyal medya fotoğrafı, kişinin belirli yerde bulunduğunu gösterse bile orada ücretli çalıştığını tek başına kanıtlamayabilir. Belgedeki tarih ile faaliyetin gerçek günü ayrıştırılmalıdır.
İşçi, ödemenin izin öncesi çalışmaya ait olduğunu veya faaliyetin ücret karşılığı yapılmadığını ileri sürüyorsa, mümkünse dayanak belgeyi gösterir. İşin görülme tarihi, hakediş, fatura ve tahsil tarihi farklı olabilir. İzin çizelgesinin bir işyeri sisteminden, ödemenin başka bir kaynaktan alınması hâlinde kayıtların hangi kişi ve döneme ait olduğu teyit edilir. İşyeri dışındaki özel iletişime yetkisiz erişim veya çalışanı sürekli izleme, delil toplamanın güvenli ve meşru bir yolu değildir.
Usul Adımları, Talepler ve Riskler
İlk adım, çakıştığı iddia edilen günlerin bir takvimde yan yana gösterilmesidir. İkinci adım, çalışmanın ücret karşılığı olduğunu ve ödemenin o çalışmaya bağlandığını açıklamaktır. Üçüncü adımda işverenin geri istediği izin ücretinin hesabı istenir veya sunulur. Bir ödeme hem ücret hem masraf karşılığı içeriyorsa kalemler ayrılır. Arabuluculuk veya dava talebi, diğer bir dönemin ücretini de kapsayacak biçimde belirsiz bırakılmamalıdır. Taraflar mutabakata varırsa hangi iade veya kesintinin hangi dönemle sona erdiği yazılı olarak gösterilir.
Uygulama Senaryosu
İzmir’de bir çalışan yıllık izindeyken bir etkinlikte görülür ve aynı hafta bir ödeme alır. İşveren izin ücretini geri ister. Çalışan etkinlikte ücretsiz olarak bulunduğunu, ödemenin ise bir ay önce tamamladığı ayrı bir çalışmaya ait olduğunu bildirir. İnceleme, fotoğrafın çekildiği günün izin dönemine rastlamasıyla bitmez. Ödeme açıklaması, varsa işin teslim kaydı ve etkinlikte gerçekten ne yapıldığı incelenir. Ödeme başka döneme aitse sadece izin sırasında tahsil edildiği için m.58 sonucu kurulmaz. Ücretli çalışma gerçekten izin günlerine rastlıyorsa, istenen izin ücreti ve geri alma yöntemi ayrı değerlendirilir.
Çakışma Bulunursa Kapsam ve Geri Ödeme
İzin döneminin sadece bazı günlerinde ücretli çalışma yapıldığı ileri sürülüyorsa, günlerin tam olarak belirlenmesi gerekir. Kanunun izin süresinde ödenen ücret ifadesinin somut dosyada hangi dönemi ve miktarı kapsadığı, izin kayıtları ve talep içeriği üzerinden tartışılır; otomatik bir oran varsayılmamalıdır. Örneğin bordroda izin günleri ile çalışılan günler birlikte tek aylık toplam olarak görünüyorsa, işverenin geri istediği kalemin hesabı ayrıştırılır. Bir iş ilişkisi hafta sonunu da kapsıyor görünse bile fiili işin hangi günlerde görüldüğü ve o günlerin yıllık izin niteliği ayrıca ele alınır.
Yeni işte ücretin henüz ödenmediği bir olayda, yapılmış işin ücret karşılığı üstlenilip üstlenilmediği delille belirlenebilir. Fiili ödeme, ilişkinin niteliğini göstermeye yardımcıdır fakat tek ispat yolu değildir. Buna karşılık yalnız bir iş görüşmesine katılmak veya gelecekte başlayacak bir sözleşmeyi imzalamak, izin süresinde fiilen çalışma iddiasıyla aynı şey değildir. Geri ödeme üzerinde uzlaşma sağlanırsa, üzerinde anlaşılan tutarın ücret kesintisi, izin gününün yeniden kullanımı veya feshe ilişkin başka bir konuda ayrıca sonuç doğurup doğurmadığı metinden anlaşılmalıdır. Bir talebin kapanması diğerine ilişkin haklardan kendiliğinden vazgeçildiği şeklinde yorumlanmamalıdır. İade yazısında bir izin döneminden söz edilmesine rağmen bordrodaki mahsup başka ayda yapılmış olabilir. Bu durumda iade iddiasının dayanağı ile mahsup tarihi ayrı kayda geçirilir. Hangi bordroya itiraz edildiği ve varsa işçiye yapılan açıklama, sonraki hesap denetiminde açıkça belirtilebilir.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
İzin Sırasında Hesabıma Para Gelmesi Tek Başına Yeterli Mi?
Hayır. Ödemenin izin süresinde gerçekten yapılan ücretli çalışmaya ait olup olmadığı saptanır. Önceki işin bedelinin o gün tahsili farklıdır.
İşveren Sonraki Aylığımdan Doğrudan Kesinti Yapabilir Mi?
m.58’deki geri isteme ile ücretle takas aynı işlem değildir. Ücretin korunmasına ilişkin yasal sınırlar ve olayın belgeleri ayrıca incelenir.
İade, Kullanılmamış İzin Ücretinden Mi Alınır?
m.58 fiilen kullanılan yıllık izin döneminde ödenen ücreti konu alır. Sözleşme sona erdiğinde kullanılmayan iznin ödenmesi, m.59’a tabi ayrı bir alacaktır.
Sonuç
İzin ücretinin geri istenebilmesi için izin, ücretli çalışma ve ödenen ücret birbirine kayıtlarla bağlanmalıdır. Para hareketi ile işin yapıldığı zamanı, geri isteme ile ücret kesintisini ayırmak, uyuşmazlığın doğru kapsamda çözülmesini sağlar.
İlgili Okumalar
Kaynakça
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.