Kapsam
Hukuk davasında vekil, duruşmada bir ödeme, teslim veya görüşmenin gerçekleştiğini söylediğinde ve müvekkili de oturumda bulunduğunda, tarafın sessizliği belirli bir usul sonucu doğurabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.78, kendi huzurunda yapılan açıklamaya derhâl ve açıkça itiraz etmeyen tarafı, açıklamaya rıza göstermiş sayar. Hükmün uygulanabilmesi için temsilin mevcut olması, tarafın o duruşmada hazır bulunması, açıklamanın niteliğinin belirlenebilmesi ve açık karşı çıkışın yapılıp yapılmadığının incelenmesi gerekir. Bunlardan biri yoksa aynı maddeye dayanılarak sonuç çıkarılamaz.
Burada temsil belgesinin ilk kez ibrazı veya vekilin sonradan azledilmesi değil, mevcut vekilin bir oturumda söylediği sözün taraf ile ilişkisi incelenir. Hangi mahkemenin davaya bakacağı, vekilin sözünün kesin delil olup olmadığı ve sonradan başka bir avukatın dosyaya girmesi ayrı meselelerdir. Bir ifadeye rıza gösterilmiş sayılması, o ifadeden doğabilecek tüm hukuki sonuçların kendiliğinden ve aynı anda gerçekleştiği anlamına gelmez. Önce sözün gerçekten neye ilişkin olduğu saptanır.
Hukuki Ölçüt: Huzur, Açıklama ve Rıza
Maddenin hareket noktası, vekil ile temsil olunanın aynı duruşmaya katılmasıdır. Taraf bir önceki oturumda bulunmuş, açıklamanın yapıldığı oturuma ise gelmemişse, m.78’deki huzur koşulu o açıklama bakımından oluşmaz. Tersine taraf sonradan geldiğinde, duruşma tutanağına adı yazılmış olması her işlemi duyduğu sonucunu tek başına sağlamaz. Oturumda bulunulan zamanın, açıklamanın ve varsa ara verme ya da ayrılmanın sırası dosya üzerinden açıklanır. Vekilin mahkeme dışında karşı tarafa gönderdiği yazı veya duruşma dışında verdiği dilekçe de m.78’in doğrudan düzenlediği duruma eşit değildir. Bu belgelerin etkisi temsilin genel kuralları ve belgenin içeriğiyle ayrıca değerlendirilir.
Derhâl itiraz, tarafın açıklamayı işittiği oturumda vakit geçirmeden karşı çıkmasını ifade eder. Açık itiraz ise hangi açıklamanın kabul edilmediğini anlaşılır biçimde söylemeyi gerektirir. Söz alıp yalnız dosyanın kendisi açısından önemli olduğunu belirtmek, vekilin belirli bir ödeme hakkındaki ifadesini reddettiğini göstermeyebilir. Buna karşılık tutanağa yazılması istenen kesin bir açıklama, hangi kalemin veya tarihin tartışmalı olduğunu saptamayı sağlar. İtirazın karşı tarafın iddiasına mı yoksa vekilin açıklamasına mı yöneldiği de metinde karışmamalıdır.
Beyan ile Hukuki İşlem Arasındaki Fark
Bir vakıanın gerçekleştiğine ilişkin söz ile dava üzerinde tasarruf doğuran işlem aynı değildir. Örneğin avukatın bir ödemenin 10 Mayıs’ta yapıldığını söylemesi vakıa açıklamasıdır. Davadan feragat edildiğini açıklamak ise başka koşullara tabidir. HMK m.74’te açık yetki gerektiren işlemler sayılmıştır. Mahkeme, bu işlemlerde vekaletnamenin kapsamını ve varsa asılın kendi adına yapmış olduğu usul işlemini ayrıca inceler. Tarafın sessizliğinden hareketle her durumda eksik özel yetkinin tamamlandığı söylenemez.
Benzer şekilde vekilin bir sözleşmeyi hukuk açısından geçersiz sayması, sözleşmenin hangi gün imzalandığını açıklamasından farklıdır. Hukuki niteleme veya yorum, karşı taraf lehine kendiliğinden vakıa ikrarına dönüşmez. HMK m.188 kapsamında tarafın veya vekilinin mahkeme önünde ikrar ettiği vakıa çekişmeli olmaktan çıkabilir; bunun için açıklamanın içeriğinin vakıa ikrarı niteliğinde olup olmadığı değerlendirilir. Maddenin maddi hataya ilişkin sınırı ayrıca dikkate alınır. İkrarın sonuçları ile m.78’deki varsayılan rıza, farklı koşulları olan iki inceleme basamağıdır.
Görev, Süre ve Kaydın Alınması
Taraf, itirazı esas davanın görüldüğü mahkemede yapar. Bu mesele için yeni bir dava açılması gerekmez. m.78, itiraz için ayrıca bir gün sayısı koymaz; açıklamanın yapıldığı anda derhâl itirazı arar. Bir sonraki oturumu veya duruşma tutanağının ayrıca tebliğini beklemek, hükmün öngördüğü zaman koşulunu karşılamayabilir. Buna karşılık tarafın itiraz edebilmesi için gerçekten salonda bulunup bulunmadığı, konuşmayı anlayıp anlamadığı ve söz istediğinde ne olduğu tartışmalıysa bunlar ayrıca ortaya konulmalıdır.
Tutanağın sonradan düzeltilmesi veya tamamlanması istemi, yapılmamış itirazı geriye dönük olarak yapma aracı değildir. Taraf gerçekten derhâl itiraz etmiş ancak bu itiraz kayda yazılmamışsa, tartışmanın konusu farklıdır. O durumda duruşma sırası, tutanağa geçirilmesi istenen söz ve varsa mahkemenin ara kararı işaret edilir. Nihai kararın kanun yoluna açık olup olmadığı ve süre, ilgili usul rejimine göre ayrıca belirlenir. Esastaki süreler, tutanağa ilişkin başvuru yapıldığı için otomatik olarak durmaz.
İspat ve Deliller
Birinci kaynak duruşma tutanağıdır. Tutanağın taraf ve vekil katılımı, beyan, itiraz, ara karar ve imza bilgileri birlikte okunur. Yalnız ara kararın son cümlesi, tartışılan vakıanın tam kapsamını her zaman göstermez. Örneğin makbuzun kabul edildiğine ilişkin bir ifade, makbuzdaki paranın hangi borcu kapattığının da kabul edildiğini göstermeyebilir. Makbuz numarası, ödeme tarihi ve dilekçelerdeki açıklamalar karşılaştırılarak vekilin hangi maddi olguya değindiği belirlenir. Tutanağa geçirilmiş vakıa beyanının bir sonraki dilekçedeki hukuki yorumla karıştırılması, kanun yolu değerlendirmesini güçleştirir.
Taraf kendisi ya da vekili adına hangi cümlenin hangi anda söylendiğini belirleyemiyorsa, dosyadaki erişilebilir resmi kayıtların incelenmesini talep edebilir. Duruşma kaydına erişim ve kaydın kullanılması yasal çerçeveye tabidir. İzinsiz kayıt almak veya kişisel verileri yaymak, itirazın korunması için uygun yöntem değildir. Hukuk davasında kullanılacak ispat aracı, tutanak ve usulüne uygun dosya belgeleri üzerinden belirlenmelidir. Duruşma günü notları, hangi kaydın isteneceğini hatırlatabilir ancak tek başına resmi tutanağın yerini tutmaz.
Usul Adımları, Talepler ve Riskler
Önce vekilin açıklaması, tarafın hazır olduğu oturumdaki tutanakta bulunur. Açıklama gerçeğe uymuyorsa taraf hangi kısmını kabul etmediğini belirtir ve karşı çıkışının tutanağa yazılmasını ister. İtiraz, vekilin her işlemine karşı genel bir yetki itirazı biçiminde kurulmaz. Örneğin iki farklı teslimattan birine ilişkin tarih yanlışsa her iki teslimatın da gerçekleşmediğini söylemek yerine uyuşmazlık tek tek anlatılır. Taraf vekilinin temsil yetkisini sürdürmek istiyorsa, yalnız söz konusu açıklamaya karşı çıktığını açıkça ifade edebilir.
Hüküm yanlış anlaşılan beyana dayanmışsa, başvuru mercii önünde hangi maddi sonucun hatalı kurulduğu gösterilmelidir. İtiraz yapıldığı halde mahkemenin bunu değerlendirmediği, bir hukuki yorumun vakıa ikrarı sayıldığı veya özel yetki gereken bir işlemde farklı bir usul sonucuna gidildiği ileri sürülebilir. Her iddia kendi belgesi ve talebiyle eşleştirilir. Davanın tamamının yeniden görülmesi talebi, tek bir beyanın etkisinin giderilmesi için her olayda gerekli veya mümkün olmayabilir.
Uygulama Senaryosu
İzmir’deki bir alacak davasında davacı, iki ayrı havalenin ikincisinin uyuşmazlık konusu faturayı kapatmadığını savunmaktadır. Vekili duruşmada iki havaleden söz ederken, ikinci havalenin de o faturanın karşılığı olduğunu söyler. Davacı salondadır ve paranın başka bir borç için verildiğini düşünmektedir. Ödemenin varlığını reddetmeden, ikinci havalenin faturaya mahsup edildiğine ilişkin ifadeye hemen ve açıkça karşı çıkar; işlem numarasıyla birlikte itirazın tutanağa yazılmasını ister. Bu tutum, vekilin beyanının kapsamı ile dosyadaki asıl uyuşmazlığın doğru ayrılmasını sağlar.
Mahkeme daha sonra havale dekontunun açıklamasını ve tarafların önceki yazışmalarını değerlendirir. Mahsup konusunda tarafın oturumda susup susmadığı ayrı, eldeki belgelerin gerçekten neyi gösterdiği ayrı sorudur. Taraf oturumda bulunmasaydı m.78’deki rıza varsayımı kurulmazdı; ancak vekilin beyanı yine de temsil ve ikrar hükümleri yönünden incelenebilirdi. Bu iki ihtimalden biri diğerinin yerini tutmaz.
Kısmi İtiraz ve Birden Çok Taraf
Vekil aynı cümlede hem teslimi hem bedelin ödendiğini belirtirse, taraf bunlardan yalnız birine karşı çıkabilir. Tutanakta hangi kısmın kabul edilmediği anlaşılmalıdır. İtiraz bütün açıklamayı kapsamadığı halde her unsur çekişmeliymiş gibi işlem yapmak, incelemenin konusunu gereksiz yere genişletebilir. Bir avukat birden çok kişiyi temsil ediyorsa hazır bulunma ve açıklamaya tepki her temsil olunan açısından ayrı saptanır. Bir kişinin beyanı, diğerinin bulunmadığı oturumda onun da aynı söze rıza gösterdiğini kendiliğinden ispatlamaz. Dava arkadaşlığının niteliği bu usul beyanlarının maddi hakka etkisi bakımından ayrıca incelenir.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Duruşmaya Katılmadıysam Sessizliğim Rıza Sayılır Mı?
m.78, tarafın kendisinin de hazır olduğu duruşmadaki açıklamaya ilişkindir. Yoklukta bu maddeye dayalı rıza varsayımı kurulmaz; vekilin temsil yetkisi ve beyanın diğer etkileri ayrı değerlendirilir.
Avukatın Her Cümlesi Mahkeme İçi İkrar Mıdır?
Hayır. Önce cümlenin somut bir vakıayı mı, hukuki değerlendirmeyi mi anlattığı belirlenir. Mahkeme içi ikrarın ve özel yetki gerektiren işlemlerin koşulları ayrıdır.
Bir Sonraki Duruşmada İtiraz Yeterli Olur Mu?
Maddenin aradığı itiraz derhâl ve açık olmalıdır. Sonraki beyanın hangi sebeple verildiği ve önceki oturumda itirazın gerçekte yapılıp yapılmadığı dosya kayıtlarından incelenir.
Sonuç
Maddenin işlevi, duruşmada vekil ile hazır bulunan tarafın belirli bir açıklama karşısındaki davranışını usulen belirgin hale getirmektir. Somut vakıa, tarafın oturumda bulunduğu an, açık itiraz ve tutanağa yansıyan kayıt bir arada ele alındığında, sessizliğe gereğinden fazla veya gereğinden az sonuç bağlanması önlenebilir.
İlgili Okumalar
Kaynakça
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.