Zıya Tazminatı Ödendikten Sonra Bulunan Yükün Geri Alınması

Kapsam

Taşıma sırasında kaybolduğu kabul edilen bir mal, hak sahibi zıya tazminatını aldıktan sonra bulunabilir. Ödeme tamamlandı diye eşyanın akıbeti artık önemsiz değildir. TTK m.874/2–4, bildirim istemini, bulunma haberinden sonra eşyanın geri istenmesini ve tazminatın geri ödenmesini özel olarak düzenler. Bu yazı, TTK'ya tabi yurtiçi eşya taşımasında zıya tazminatı ödenmiş ve eşya sonradan bulunmuşsa izlenecek yola odaklanır. İlk kaybın sorumluluğu ve tazminat hesabı, sigorta halefiyeti veya CMR kapsamındaki farklı taşıma düzeni burada aynı hükümmüş gibi ele alınmaz.

Hukuki Ölçütler

m.874/1, taşıma süresini izleyen yirmi gün içinde eşya teslim edilmezse hak sahibinin onu zayi olmuş sayabileceğini düzenler. Bu başlangıç, sevk gününden itibaren her durumda yirmi gün demek değildir. Önce kararlaştırılmış veya m.873'e göre belirlenebilen taşıma süresi bulunur. Kanunda sınır ötesi taşıma için ayrı süre yazılmış olsa da, o taşımada uygulanabilir uluslararası rejim ayrıca belirlenir. Bu karine, eşyanın fiziksel olarak yok olduğuna ilişkin değişmez bir tespit değildir. Bu nedenle eşyanın sonradan bulunması ihtimali kanunda ayrıca düzenlenmiştir.

Hak sahibi, zıya tazminatı ödenirken eşyanın ileride bulunması halinde kendisine derhal haber verilmesini isteyebilir. Böyle bir istem, mümkünse ödeme belgesinde veya aynı işlemle bağlantılı yazılı iletide yer almalıdır. Sırf kayıp bildirimi göndermek ile tazminat ödenirken ilerideki bulunma haberini istemek farklıdır. Hak sahibi talebini gönderinin kimliği ve erişilebilir bildirim kanalıyla somutlaştırır. Ödeme sürecinde adres veya temsilci değişmişse bunun taşıyıcıya ulaştığına ilişkin kayıt, daha sonraki bildirim tartışmasını azaltır.

Bulunma haberi alındıktan sonra otuz gün içinde hak sahibi, gerektiğinde giderler indirilerek tazminatı geri ödemek suretiyle eşyanın kendisine teslimini isteyebilir. İstemin konusu, bulunmuş somut eşyanın teslimidir. Taşıma ücretini ödeme yükümlülüğü ve tazminat hakkı saklı tutulduğundan, tazminatı geri ödeme işlemi tüm taşıma hesabını gerekçesiz biçimde kapatmaz. Eşya hasarlı veya eksik bulunmuşsa ilk tazminat ile son durumda ileri sürülen hasar veya eksiklik ayrı incelenir. Hangi giderin hangi hukuki dayanakla indirileceği yazılmadan tazminattan tek yanlı ve açıklamasız bir kesinti yapılmamalıdır.

m.874/4, bildirim istemeyen veya bulunma haberi sonrasında eşyanın teslimini istemeyen hak sahibi bakımından taşıyıcının eşya üzerinde serbestçe tasarruf edebileceğini düzenler. Taşıyıcı, bu sonuca dayanırken ödeme, bildirim isteğinin yokluğu veya bildirimin alındığı tarih ve teslim istemi bulunmadığı olgusunu gösterebilmelidir. Tespit edilen malın gerçekten kayıp gönderiye ait olmadığı veya üzerinde başka bir kişinin ileri sürebileceği hak bulunduğu ihtimali varsa, önce bu bağlantı incelenir. Kanuni tasarruf yetkisini bütün kayıp eşya için otomatik mülkiyet kaydı gibi okumak doğru değildir.

Görev, Yetki ve Süre

Taşıma sözleşmesinden doğan uyuşmazlıkta özel görev kuralı yoksa TTK m.4 ve 5 uyarınca asliye ticaret mahkemesi değerlendirilir. Para istemlerinde m.5/A, aynen teslim isteminde ise talebin niteliği bakımından dava şartının kapsamı ayrı incelenir. Yetki bakımından TTK m.890, HMK m.6 ve 10 ile varsa özel düzenleme göz önüne alınır. Teslimin gecikmesi nedeniyle yalnız bedel istenmesi ile eşyanın geri verilmesi aynı talep değildir.

Otuz günlük süre, bulunma haberinin alınmasından başlar. Taşıyıcının depoda eşyayı bulduğu tarih ile hak sahibinin haberi aldığı tarih farklı olabilir. TTK m.855'teki zamanaşımı ile m.874/3'teki teslim istemi süresi birbirine eklenmez. Hak sahibi, bildirimin tarihini doğrulayıp sürenin sonunu beklemeden teslim isteğini ve tazminat iadesine ilişkin yaklaşımını açıkça iletmelidir. Teslim isteminin zamanında ileri sürülmüş olmasıyla, sonraki dava veya takipte uygulanacak süre hesabı ayrı tutulur.

İspat ve Delil Planı

İlk dosyada taşıma emri, teslim edilmesi gereken tarih, kayıp kaydı, ödeme ve bulunma bildirimi istemi saklanır. İkinci dosya bulunmuş eşyanın kimliğini gösterir: seri numarası, koli etiketleri, içerik, ilk fotoğraflar ve fiziksel durum. Benzer model bir cihazın bulunması, aynı gönderinin bulunması anlamına gelmez. Koli mühürsüzse veya etiket değiştirilmişse, içerikteki ayırt edici kayıtlar yeniden karşılaştırılır. Taşıyıcı bulunma haberini hangi kişiye ve hangi kanaldan ulaştırdığını gösterebilir.

Mali hesapta ilk ödenen tazminat, bundan düşülmesi istenen giderler, varsa yeni hasar ve taşıma ücreti ayrı satırlarda yer alır. İlk ödemenin gönderene mi, sigortacıya mı ya da başka hak sahibine mi yapıldığı görülmeden geri ödeme hesabı kurulmaz. Birden fazla kişi aynı mal üzerinde hak ileri sürüyorsa temsil, ödeme ve varsa halefiyet belgeleri incelenir. HMK m.190 bakımından, sadece “bizim yük bulundu” ifadesi yerine özdeşlik, bildirim ve zamanında istem delilleri somutlaştırılır.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

Hak sahibi, bulunma haberini aldıktan sonra teslim yerini, malın durumunu, hangi ödemenin geri istendiğini ve mümkünse kontrol randevusunu yazıyla isteyebilir. Teslim isteğini bu bilgi taleplerinin sonuna bırakmamak önemlidir. Teslim ve tazminatın geri ödenmesi aynı mutabakatta açıklanabilir; ödeme veya mahsup tartışması varsa her iki taraf hangi miktara ve belgeye dayandığını belirtir. Eşya incelenmeden tüm haklardan vazgeçildiğini belirten bir belge imzalanması, sonradan görülecek hasar açısından risk yaratabilir.

Taşıyıcı da eşya bulununca dosyayı yalnız depo envanterinde kapatmamalıdır. Bildirim talebi varsa ona uygun muhataba ulaşıldığı belgelenir. Depolama gideri tartışmalıysa, eşyanın bulunduğu andan teslim için hazır hale getirildiği ana kadar hangi önlemlerin alındığı gösterilir. Hak sahibinin teslimi istememesi ile taşıyıcının eşyanın incelenmesini fiilen imkansız kılması aynı durum değildir.

Uygulama Senaryosu

Bulunma haberi, eşyanın kimliğini ve nerede teslim alınabileceğini anlamaya yetecek ölçüde belirli olmalıdır. Taşıyıcının “depoda bazı kayıp paketler bulundu” şeklindeki genel duyurusu ile belirli takip numaralı eşyanın bulunup hazırlandığını bildirmesi aynı değildir. Hak sahibi, bildirimin birden fazla kanaldan geldiğini söylüyorsa ilk gerçekten alınan ve uyuşmazlık konusu eşyayı tanımlayan ileti tespit edilir. Bildirim başka şirketin personeline gitmişse, o kişinin hak sahibi adına bildirim almaya yetkisi araştırılır.

Eşyanın bir kısmı bulunmuş olabilir. Birlikte çalışan cihaz setinin yalnız bir modülü iade edilebiliyorsa, ilk ödemenin tamamının mı yoksa somut parçaya ilişkin hesabın mı söz konusu olacağı, kanun ve zarar durumuna göre ayrıca değerlendirilir. Bir modülün seri numarasının uyuşması tüm setin bulunduğunu göstermez. Taşıyıcı, bulunmuş miktarı ve bulunmayan kalemleri ayrı listeler; hak sahibi de taşıma ücretinin hangi kısma ait olduğunu tartışıyorsa bunu açıkça belirtir. Kabul işlemi, kalan parçalar bakımından tarafların iradesini yanlış yansıtmamalıdır.

Mal özel depolama koşulu gerektiriyorsa, bulunduğu zamanki durum ile teslim anındaki durum arasında fark oluşabilir. Örneğin hassas bir cihaz ıslak ambalajla bulunmuş ve günler sonra açılmışsa, tespit anındaki fotoğraf, depo koşulu ve sonraki teknik muayene ayrı delil sağlar. Deponun bulunma kaydı, cihazın çalışır halde teslim edildiğini tek başına göstermez. İnceleme için gereken makul süreyle teslim isteminin yapılacağı otuz günlük süre de aynı değildir; teknik sonucun çıkmasını beklemek yerine teslim istemi zamanında kaydedilmelidir.

Taşıyıcı, birden çok gönderinin aynı anda bulunduğu durumda, daha önce tazminat ödenmiş paketleri ödeme yapılmamış olanlardan ayırmalıdır. Tazminat ödenmemiş bir gönderide m.874/4 sonucu otomatik olarak uygulanmaz; bu hüküm ödeme sonrası bulunmayı düzenler.

Kaybolduğu kabul edilen ölçüm cihazı için gönderen tazminat alırken bulunma halinde bildirim ister. Cihaz haftalar sonra başka bir aktarma noktasında bulunur. Gönderen haberin kendisine ulaştığı tarihi kaydeder, otuz gün içinde seri numarasıyla teslim ister ve tazminatın geri ödenmesine ilişkin hesabı talep eder. Cihazın kutusu su almışsa, kayıp için önceki ödeme ile yeni hasar iddiası aynı hesapta toplanmaz. Taşıyıcı cihazı başka yere göndermeden önce bildirim ve cevap kayıtlarını saklar.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Tazminat Alınmışsa Eşya Geri İstenebilir Mi?

TTK m.874/2–3 uyarınca bildirim istemi ve bulunma haberinden sonraki sürede teslim ve tazminat iadesi koşulları değerlendirilir.

Otuz Gün, Eşyanın Bulunduğu Gün Mü Başlar?

Hayır. Kanun, hak sahibinin bulunma haberini aldığı tarihi esas alır.

Bulunan Eşya Hasarlıysa Önceki Tazminat Hesabı Yeterli Mi?

Hasar, eksiklik, taşıma ücreti ve geri ödenecek tazminat ayrı incelenir. Önceki zıya ödemesi yeni durumun hesabını tek başına çözmez.

Sonuç

Tazminat ödenirken bildirim isteğinin kayda alınması, daha sonra bulunan eşya için karar verebilmenin ilk adımıdır. Sonraki teslim istemi eşyanın kimliği, haberin alındığı tarih ve geri ödeme hesabıyla birlikte belgelenmelidir.

İlgili Makaleler

• Kargo gönderisinin kaybında taşıyıcının sorumluluğu
• Emtia nakliyat sigortasında tam zıya ve sovtaj bedeli

Kaynakça

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu · m.4, 5, 5/A, 855, 873–875, 890.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m.6, 10, 190, 199.