Eksik Yükle Yola Çıkan Taşıyıcının Ücreti ve İkame Yük Mahsubu

Kapsam

Bir taşıma sözleşmesinde araç ve taşıma ücreti tam yük üzerinden planlanmış, fakat hareket saati geldiğinde gönderinin yalnız bir bölümü hazır olabilir. Gönderen, taşıyıcının hazır yükle hareket etmesini istiyorsa TTK m.866, taşıyıcının yola çıkma borcunu ve eksik yüklemeye rağmen isteyebileceği kalemleri düzenler. Bu yazı iç karayolu taşımasında, gönderenin kısmi taşıma talebinden sonra ücret, bekleme, ek gider ve teminat hesabına odaklanır. Gönderenin taşıma sözleşmesini bütünüyle feshetmesi, taşıyıcının yükleme süresi ihlali üzerine başvuracağı ihtar ve uluslararası taşımanın özel hükümleri ayrı meselelerdir.

Hukuki Ölçütler

İlk unsur, başlangıçta taşınması kararlaştırılan bir bütünün bulunmasıdır. Örneğin otuz palet için ayrılan araca yalnız yirmi palet yüklenmiş olabilir. Gönderenin bu araçla yola çıkılmasını istemesi, sözleşmeyi sona erdirmekten farklıdır. Kısmi taşıma istemini kimin, hangi saatte ve hangi yük için bildirdiği açıklanmalıdır. Sürücü kendi planına göre yola çıktıysa, bunun gönderenin isteğiyle aynı olduğu varsayılamaz. Buna karşılık taşıyıcı, yük tamamlanmadığı için her durumda hareket etmeyeceğini söyleyemez; m.866/1 kapsamında gönderenin istemi üzerine yola çıkma yükümlülüğü vardır.

Taşıyıcı ilk olarak sözleşmedeki taşıma ücretinin tamamını isteyebilir. Ancak eksik yüklenen kısmın yerine başka sözleşme uyarınca eşya taşınmışsa, o taşıma için alınacak ücret ilk ücret talebinden mahsup edilir. İkinci yükün aynı araca, aynı sefere ve boş kalan kapasite yerine gerçekten alındığı gösterilmelidir. Taşıyıcının ertesi gün başka araca aldığı bağımsız gönderi, bu hüküm uyarınca ilk seferin ücretinden otomatik düşülmez. Tersine ikinci müşterinin henüz faturasını ödememiş olması, taşıyıcının o eşya için alacağı ücretin hiç doğmadığını tek başına göstermez.

TTK m.866, ücretten başka doğmuş bekleme ücretini, eksik yükleme yüzünden zorunlu giderleri ve zararı da düzenler. Bekleme ücreti, araç yükleme noktasına geldi diye kendiliğinden doğmaz. Sözleşme ve TTK m.863 uyarınca makul yükleme süresi ile bunun üzerindeki bekleme ayrı belirlenir. Bir gider olağan sefer maliyetine zaten dahilse “eksik yük gideri” adı altında tekrarlanmamalıdır. Örneğin normal yakıt gideri ile eksik yük nedeniyle zorunlu hale gelen ayrı terminal masrafı aynı değildir. Bekleme ve uğranılan zarar da aynı park masrafını iki defa karşılayacak biçimde yazılmaz.

Taşıyıcının alacakları, yükün eksik kalması nedeniyle kısmen veya tamamen teminatsız kalıyorsa ek teminat isteyebilir. Eksik her palet otomatik olarak ek güvence hakkı doğurmaz; güvence açığının oluştuğu açıklanmalıdır. Maddenin ikinci fıkrasında eksik yüklemenin taşıyıcının riziko alanındaki sebepten doğması ayrıca düzenlenir. Örneğin taşıyıcı başta kararlaştırılandan küçük bir araç gönderdiği için yük sığmadıysa, birinci fıkradaki talepler fiilen taşınan yük oranıyla sınırlı olarak incelenir. Yükün tam hazır olması ile aracın kapasitesi bu nedenle ayrı delil grubudur.

Görev, Yetki ve Süre

Taşıma sözleşmesine dayalı ticari uyuşmazlıkta TTK m.4 ve 5 kapsamında asliye ticaret mahkemesi, para alacağı için m.5/A kapsamında dava şartı arabuluculuk değerlendirilir. Yetki bakımından HMK m.6 ve 10 ile TTK m.890'ın taşımanın teslim alma ve teslim yerlerine ilişkin özel düzeni birlikte incelenir. Yetki itirazı ile sözleşmedeki ücret hesabı ayrı başlıklardır.

TTK m.866 kendi içinde her gider kalemi için ayrı hak düşürücü süre koymaz. Ücretin muacceliyeti, sözleşme ve TTK m.870, zamanaşımı ise istenen hakkın niteliği ve uygulanabilir TTK m.855 çerçevesinde incelenir. Tazminat için öngörülen süre hesabının sözleşmedeki her ücret alacağına aynı biçimde uygulanacağını varsaymamak gerekir. Yükleme anı, hareket istemi, teslim, fatura ve arabuluculuk tarihlerinin ayrılması, hangi sürenin tartışıldığını görünür kılar.

İspat ve Delil Planı

Sözleşme, rezervasyon fişi, taşıma senedi, yükleme listesi ve fiili çıkış kaydı birlikte incelenir. Gönderenin talebi telefonda verildiyse kısa bir yazılı teyit, bildirimin içeriğini ve saatini açıklayabilir. Kısmi yola çıkma talebiyle “biraz daha bekleyin” talimatı aynı değildir. Kantarda tartılan ağırlık, araçta hangi müşteriye ait hangi yükün bulunduğunu tek başına belirlemez. Plaka, palet kimliği ve iki sevkiyata ait yükleme satırları eşleştirilir.

Ek gider için ilk planla fiili gider karşılaştırılır. Şoförün bekleme çizelgesi, aracın yükleme kapısında bulunduğunu gösterebilir; tesisin taşıma için hangi sürede hazır hale geldiğini veya beklemenin taşıyıcıdan kaynaklanmadığını tek başına ispatlamaz. İkinci gönderinin ücreti ticari sır içerebiliyorsa, yalnız hesap için gerekli satırlar belirlenip mahkeme incelemesine sunulabilir. HMK m.190 uyarınca mahsup isteyen taraf, ikame yük ve ilk sefer arasındaki bağlantıyı somutlaştırmalıdır; taşıyıcı da ücret ve gider dayanağını gösterir.

Usul Adımları, Talepler ve Riskler

Gönderen hazır miktarı ve hareket talebini, taşıyıcı ise kabul ettiği miktarı ve rezerv kalan kalemleri yola çıkmadan önce yazabilir. Karşılık gelen taşıma ücretini belirlemek için dört satır ayrı tutulur: sözleşme ücreti, ikame yükten alınacak ücret, doğmuş bekleme ve belgeye dayanan ek gider. Teminat isteniyorsa para hesabına otomatik eklenmez; güvence açığı ve önerilen teminat ayrı belirtilir. Birden fazla iş için kullanılan araçta, maliyetin tümünün yalnız ilk müşteriye yansıtılması baştan varsayılmamalıdır.

m.867'deki taşıyıcının ihtar ve ek süre vererek başvurabileceği yol, gönderenin m.866 kapsamındaki hareket isteminden farklıdır. Taraflar hangi olayın gerçekleştiğini belirlemeden birbirinin başvuru koşullarını dosyaya taşımamalıdır. Fesih bildirimi yapılmışsa m.865'teki hesap ayrıca değerlendirilir; fesih bedeli ile tamamlanmış kısmi sefer ücreti aynı çizelgede birleştirilmez. Ayrıca başka yük alınması halinde istif güvenliği ve teslim programı korunmalı, ikinci yükün ilk yüke zarar vermesi halinde sorumluluk bağımsız incelenmelidir.

Uygulama Senaryosu

Ücret hesabına örnek olarak, ilk taşıma için otuz birim, boş kapasitenin yerine taşınan ikinci yük için altı birim kararlaştırıldığı varsayılsın. Diğer koşullar tamamsa ilk ücret kaleminde altı birim mahsup edilir; bu, bekleme veya zorunlu ek masrafın da aynı tutarda silindiği anlamına gelmez. İkinci yükten alınacak ücretin bir bölümünün ilk seferle ilgisi olmayan dağıtım hizmetine ait olduğu ileri sürülürse, hizmetlerin sözleşmede nasıl ayrıldığı araştırılır. Rakamların görünmesi, bunların ilgili kalemde tamamen mahsup edileceğini tek başına göstermez.

Bekleme süresi planlanırken aracın başlangıçta yüklemeye hazır olup olmadığı kontrol edilir. Araç erken gelmişse sözleşmedeki yükleme penceresinin öncesindeki zamanın kime ait olduğu ayrıca belirlenir. Taşıyıcının iş ekipmanı eksik olduğu için yapılan bekleme ile gönderenin paletleri hazır etmemesi aynı gider hesabına bağlanamaz. Bu yüzden giriş, yanaşma, fiili yükleme ve çıkış saatleri birbirine karıştırılmamalıdır. Gönderen kısmi hareket isteminden önce yeni bir saati kabul etmişse, önceki ve yeni plan arasındaki fark yazışmalardan okunur.

Teminat açığı ileri sürüldüğünde taşıyıcı, eksik kalan yük ile güvence kaybının bağlantısını açıklar. Daha önce verilen banka teminatı veya kısmi ödemenin durumu hesap dışı bırakılırsa gerçek açığın üzerinde yeni teminat istenebilir.

Bir üretici otuz palet için araç ayırır. Yirmi palet hazırlanır ve üretici yazıyla aracın hemen çıkmasını ister. Taşıyıcı boş kalan yere başka sözleşmeden altı palet alır. İlk taşıma ücreti hesaplanırken ikinci yükün ücreti m.866/1 uyarınca mahsup yönünden değerlendirilir. Taşıyıcı, kalan on paletin eksikliği yüzünden park ve düzenleme gideri doğduğunu ileri sürüyorsa olağan sefer giderinden ayrım yapar. Eksik paletlerin aslında araç kapasitesinin baştan yanlış hesaplanmasından kaynaklandığı ortaya çıkarsa, m.866/2'deki fiili yük oranı ayrıca önem kazanır.

İlk araç tam yüklü olarak seferi yapabilecek nitelikte olsa bile, ikame yük ilk gönderinin yerine değil kalan başka boşluk için alınmış olabilir. Bu savunma varsa yük planı ve aracın fiziksel kapasitesi karşılaştırılır. Örneğin özel sabitleme ekipmanı yüzünden belirli bölüm başka işe ayrılamıyorsa, sırf hacim hesabıyla ikame yük bağlantısı kurulamaz. Hesap hangi kapasite kaybının gerçekten ilk sözleşmeye ait olduğunu göstermelidir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Gönderen Eksik Yükle Hareket Edilmesini İsteyebilir Mi?

TTK m.866/1 uyarınca evet. Taşıyıcı bu durumda kanunda sayılan ücret, gider ve uygun koşullarda teminat haklarını ileri sürebilir.

Aynı Sefere Başka Yük Alınırsa İlk Ücret Değişir Mi?

Yeni yük eksik yükün yerine başka sözleşme uyarınca taşınmışsa, yeni yükün taşıma ücreti ilk ücret talebine mahsup edilir.

Eksiklik Taşıyıcının Aracı Yüzünden Olmuşsa Aynı Ücret İstenebilir Mi?

m.866/2 uyarınca, eksik yükleme taşıyıcının riziko alanından kaynaklanıyorsa istemler fiilen taşınan yük oranında değerlendirilir.

Sonuç

Kısmi seferin hesabında hareket talebi, kapasite eksikliğinin kaynağı ve ikame yükün varlığı birbirinden ayrılır. Başka seferin giderini veya normal taşıma maliyetini eksik yük hesabına eklemek doğru değildir.

İlgili Makaleler

• Karayolu taşımasında gönderenin yükleme ve ambalaj sorumluluğu
• Taşıyıcının ücret alacağı ve hapis hakkı

Kaynakça

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu · m.4, 5, 5/A, 855, 863, 865–867, 870, 890.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m.6, 10, 190, 199.