Kapsam
Bir alıcı, siparişin kesin olduğunu bildirip miktarı ve teslim yerini onayladığı halde birim fiyatı yazmamış olabilir. Sonradan satıcının kestiği fatura itirazla karşılaşırsa, fiyatın yazılmaması her zaman satışın kurulmadığı anlamına gelmez. TBK m.233, malı alacağını kesin olarak bildiren alıcı bakımından satışın ifa yeri ve zamanındaki ortalama piyasa fiyatıyla yapılmış sayılmasını düzenler. Yazı, belirli taşınırın kesin olarak sipariş edildiği, fakat bedelin ayrıca belirlenmediği adi satışlara odaklanır. Bağlayıcı fiyat tarifesi, tüketici mevzuatındaki fiyat açıklamaları ve tarafların özel fiyat formülü kendi hükümleriyle incelenir.
Hukuki Ölçütler
İlk adım, kesin satın alma beyanını fiyat araştırmasından ayırmaktır. “Bu üründen otuz adet ayırın, sevkiyatı şu adrese yapın” ile “otuz adet için fiyat verir misiniz” aynı beyan değildir. Kesinlik, yalnız tek sözcüğe değil, yazışmanın tamamına, mal ve miktar bilgisinin açıklığına ve tarafların sonraki davranışlarına bakılarak değerlendirilir. Alıcı, fiyat onayı verilmeden siparişin doğmayacağını bildirmişse, bu kayıt dikkate alınmadan her talep sipariş sayılmaz. İfa edilmeyen bir satış iddiasında m.233, eksik kabul beyanı yerine kullanılamaz.
İkinci adım, bedelin gerçekten kararlaştırılmamış olup olmadığını saptamaktır. İmzalı çerçeve sözleşme, önceki düzenli işlemlerde geçerli fiyat listesi, açık indirim protokolü veya belli bir endekse bağlanmış hesap bulunabilir. Bunların aynı siparişe uygulanabilirliği incelenir. Geçerli fiyat hükmü varsa ortalama piyasa fiyatına sırf satıcı daha fazla veya alıcı daha az ödemek istiyor diye dönülmez. Satıcının sonradan düzenlediği birim fiyat listesi ise daha önce verilmiş ve kabul edilmiş listeyle aynı ispat değerine sahip değildir.
Üçüncü adım, piyasanın sınırlarını çizmek ve ifa yeriyle zamanı belirlemektir. m.233, dava tarihindeki veya fatura günündeki en yüksek fiyatı ölçü almaz. Aynı teknik sınıftaki ürünler, karşılaştırılabilir miktar, teslim biçimi ve fiyat bileşenleri seçilir. Bir şehirde depodan teslim edilen ürünle başka bir bölgede montaj dahil ulaştırılan ürünün fiyatını doğrudan ortalamak sağlıklı değildir. Teslimin gerçekleştiği yer ve sözleşmede kararlaştırılan ifa yeri farklıysa, hangi yer ve zamanın hukuken esas alındığı gerekçelendirilmelidir.
m.233 ayrıca ağırlığa göre satılan malda daranın indirilmesini düzenler. Ancak bazı ticari mallarda daralı ağırlıktan belirli miktar veya oran düşülmesine ya da daralı ağırlığın bedel hesabına alınmasına ilişkin ticari teamüller saklıdır. Satıcı, belirli paketleme usulünün kendi işletmesinde kullanıldığını ileri sürmekle bunun bütün ilgili piyasada teamül olduğunu kanıtlamış olmaz. Net ağırlık, tartım anı, ambalajın niteliği ve savunulan istisna ayrı başlıklarda değerlendirilir.
Görev, Yetki ve Süre
Özel görev kapsamına girmeyen adi satışta HMK m.2 uyarınca asliye hukuk mahkemesi, genel yetki bakımından m.6 ve sözleşmeden doğan davada ifa yeri bakımından m.10 incelenir. Tacirler arasındaki ticari satışlar ve tüketici işlemleri aynı usule tabi değildir. Ticari olup olmadığı ve talebin niteliği belirlenmeden dava şartı veya görev hakkında kesin hüküm kurulmaz.
TBK m.233, ortalama piyasa fiyatını belirlemek için özel bir dava süresi düzenlemez. Bedelin muacceliyeti için sözleşme ve TBK m.234, zamanaşımı için TBK m.149 ve uygulanabilir süre hükümleri incelenir. Teslim tarihi, fatura tarihi ve ihtarın ulaştığı tarih birbirinin yerine yazılmaz. Faiz istemi varsa m.234'ün saydığı ihtarsız faiz halleri ile TBK m.117'deki genel temerrüt koşulları ayrıca değerlendirilir.
İspat ve Delil Planı
Yazışmaların yalnız alıcının son mesajı değil, ilk fiyat sorusu ve sonraki sipariş onayı da saklanır. Stok kodu, miktar ve teslim yeri siparişle ilişkilendirilir. Sevk irsaliyesi, malın taşındığını gösterebilir; belge üzerinde fiyat yoksa tarafların belirli bir rakamda anlaştığını kanıtlamaz. Faturadaki fiyat ile siparişteki şartlar ayrı karşılaştırılır. Alıcı, fiyatın onaya tabi olduğunu savunuyorsa bunun karşı tarafa siparişten önce nasıl bildirildiğini gösterir.
Piyasa fiyatına ilişkin çalışma, örneklerin tarihini, ürün standardını, miktarını ve teslim koşulunu içermelidir. İlan fiyatı gerçekleşmiş satış olmayabilir; yüksek kampanya fiyatı da sürekli piyasayı göstermeyebilir. Bilirkişiye yalnız “rayiç belirleyin” denmek yerine hangi ifa yeri ve zamanındaki hangi teknik ürünlerin hangi kayıtlar üzerinden karşılaştırılacağı açıklanır. Sonuçta kaynakların neden benzer veya farklı sayıldığı denetlenebilir olmalıdır. Brüt ve net ağırlık tartışmalıysa kantar fişi ile ambalaj ağırlığı birbirine bağlanır.
Usul Adımları, Talepler ve Riskler
Taraf önce bağlayıcı sipariş olup olmadığına, sonra fiyat kuralına, en son hesap kalemlerine ilişkin itirazını yazılı olarak bildirir. Fazla bedel ödendiği ileri sürülüyorsa ödeme ile hukuki dayanağı açıklanır; henüz ödeme yoksa uyuşmazlık satıcının bedel istemine karşı savunma biçimini alabilir. Fiyatı etkileyen teslim, ambalaj veya kur farkı gibi kalemler ayrı gösterilir. Teklif alma tarihi ile ifa tarihi farklı olduğunda sırf daha güncel fiyat var diye ikincisi kullanılmaz.
Satıcı, mevcut fiyatı piyasa ortalaması diye savunuyorsa yalnız kendi faturasını değil karşılaştırılabilir dış verileri de gösterir. Alıcı da anlaşılmış fiyat bulunduğunu ileri sürüyorsa herhangi bir önceki faturadan değil, aynı işlemle bağlantılı bir kayıttan hareket eder. Talepte birim fiyat, net miktar ve yapılan ödemeler ayrı hesaplanır. Taraflardan biri sözleşmenin hiç kurulmadığını savunuyorsa, bedel hesabının ancak aksi kabul edilirse inceleneceği açıkça ayrılır.
Uygulama Senaryosu
Piyasa karşılaştırması yapılırken aynı gün düzenlenmiş üç faturanın bulunması hesap için yeterli olmayabilir. Faturalardan biri peşin ödeme, biri uzun vade ve biri montaj içeriyorsa fiyatların farkı ürünün piyasa değerinden değil yan koşullardan kaynaklanabilir. Bilirkişi, her örneğin bedeline hangi yan hizmetin dahil edildiğini ve birim fiyatın nasıl ayrıştırıldığını göstermelidir. Sadece dönemin genel enflasyonuna bakarak bugünkü fiyatı geriye doğru indirmek de, ürünün o tarihteki bulunabilirliğini ve ifa yerindeki satış koşullarını açıklamayabilir. İlgili veri yoksa tahminin sınırı raporda açıkça yazılmalıdır.
Ağırlık uyuşmazlığında örnek bir hesap ayrı tutulur: teslim fişindeki brüt ağırlık, boş ambalajın ölçülmüş ağırlığı, net miktar ve sözleşmeye uygulanacak birim fiyat. İade edilen kasa veya paletler için sözleşmede depozito varsa o tutar da malın bedelinden ayrı gösterilir. Bir taraf daralı ağırlık üzerinden yerleşmiş bir uygulama olduğunu savunuyorsa yalnız kendi muhasebe kuralı yerine benzer malın aynı piyasadaki satış uygulamasını belgeleyebilir. Böylece “satıcı hep böyle hesaplıyor” ifadesi ile ticari teamül iddiası birbirinden ayrılır.
Alıcı siparişi kısmen onaylamış olabilir. Örneğin belirli ürünün yirmi adedini kesin olarak istemiş, yirmi ek adet için ayrı fiyat talep etmişse bütün kırk adedin aynı statüde olduğu peşinen kabul edilmez. Siparişi alan satıcı, teklif ve sipariş satırlarını ayırır. Bedelin yalnız bir kalemde eksik yazılması, başka kalemlerde kabul edilmiş açık fiyat hükümlerini geçersiz hale getirmez. Tartışmalı kalem için m.233 uygulanırken, üzerinde uzlaşılan ürünlerin hesabı sözleşmede kabul edilen şartlarla yapılır.
Kabulün zamanını saptarken yazışmanın yalnız ilk sayfası kullanılmaz. Satıcı fiyatı daha sonra bildirmiş, alıcı da teslimden önce o bedeli açıkça kabul etmiş olabilir. Bu durumda artık yalnız fiyatın siparişte boş bırakıldığına dayanılmaz; bedelin sonradan kararlaştırıldığı savunması ele alınır. Tam tersine, malın tesliminde yalnız miktarı doğrulayan bir imza bulunması faturadaki fiyatın benimsendiğini her olayda göstermez.
Bir marangoz, belirli sınıfta kırk levhayı belirtilen atölyeye getirmesini satıcıdan yazılı olarak ister. Önceden fiyat üzerinde anlaşılmadığı halde siparişi teslimden önce onaya bağlamaz. Satıcı teslimden sonra başka sınıftaki levhanın daha yüksek fiyatını fatura eder. İncelemede siparişin kesinliği, malın türü, hukuken esas alınan ifa yeri ve zamanı ve aynı teslim koşuluyla o tarihte satılan benzer levhalar araştırılır. Tarafların eski siparişinde farklı mal için kullanılan fiyat listesi, yeni işlemi kapsamadığı sürece tek başına ölçü olmaz.
Sık Sorulan Uygulama Soruları
Fiyatı Yazılmayan Her Talep Satış Sayılır Mı?
Hayır. m.233 bakımından kesin satın alma beyanı aranır. Sadece fiyat sorma veya onaya bağlı talep yeterli değildir.
Satıcının Tek Taraflı Faturası Ortalama Fiyatı Belirler Mi?
Hayır. Kararlaştırılmış fiyat yoksa kanuni ölçüt ifa yeri ve zamanındaki karşılaştırılabilir piyasa fiyatıdır.
Ambalajın Ağırlığı Her Satışta Fiyattan Düşülür Mü?
Ağırlığa göre hesapta kural dara indirimi olmakla birlikte, hüküm belirli ticari teamülleri saklı tutar.
Sonuç
Emsal verilerin her birinde ifa bölgesi ve taşıma maliyeti ayrılabiliyorsa, fiyat farkının ürün değerinden mi yoksa lojistikten mi kaynaklandığı daha açık görünür. Emsalin net fiyatı bilinemiyorsa raporun bunu varsayımla gizlemek yerine karşılaştırma dışı bırakma nedenini göstermesi beklenir.
Bedeli yazılmamış bir satışta sıra, kesin siparişin ve özel fiyat hükmünün incelenmesiyle başlar. Piyasa hesabı ancak bu iki soru yanıtlandıktan sonra kurulabilir.
İlgili Makaleler
Kaynakça
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu · m.1–2, 89, 117, 149, 233–234.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu · m.2, 6, 10, 190, 266.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay bakımından hukuki görüş veya taahhüt niteliğinde değildir.