Tazminat Sorumluluğunun Temel Unsurları

Dosyanın Dört Ekseni

Trafik Kazasında Sorumlular Ve Kusur

Motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne, yaralanmasına veya eşyanın zararına sebep olursa işleten ve bağlı teşebbüs sahibi tehlike sorumluluğu kapsamında sorumlu olabilir. Sürücü kusuru ayrıca haksız fiil sorumluluğu doğurur. Araç maliki her zaman işleten değildir; araç üzerinde fiilî hâkimiyet ve ekonomik yarar ölçütleri incelenir.

Zorunlu mali sorumluluk sigortacısı, işletenin üçüncü kişilere karşı poliçe kapsamındaki sorumluluğunu limit dahilinde karşılar. Güvence Hesabı; sigortasız araç, tespit edilemeyen araç ve sigortacının mali yapısına ilişkin kanuni hâllerde devreye girebilir. Kasko, sigortalının kendi aracındaki zararı poliçe şartlarıyla karşılar.

Kusur, yalnız kaza tespit tutanağındaki oran değildir. Yol geometrisi, hız, görüş, fren izi, ışık, kamera, araç hasarı ve trafik kuralı birlikte değerlendirilir. Ceza dosyasındaki kusur raporu hukuk hâkimini her yönüyle bağlamaz; maddi olgu ve kesin hükmün etkisi saklıdır.

Müterafik kusur, zarar görenin zararın doğmasına veya artmasına katkısıdır. Emniyet kemeri/kask kullanmama, alkollü sürücüyle bilerek yolculuk veya tedaviye uymama somut illiyetle indirim doğurabilir. Soyut olasılık yeterli değildir.

Bedensel Zarar, Geçici Ve Sürekli İş Göremezlik

Bedensel zarar; tedavi gideri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalması veya yitirilmesi ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıpları içerir. Geçici iş göremezlik iyileşme dönemindeki kaybı; sürekli iş göremezlik kalıcı fonksiyon kaybının ekonomik etkisini ifade eder.

Maluliyet oranı ile tazminat oranı aynı değildir. Tıbbi oran, olay tarihindeki uygulanabilir mevzuat ve yetkili sağlık kurulu tarafından belirlenir. Rapor her arızayı, ölçümü, sekelin olayla illiyetini ve meslek etkisini açıklamalıdır. Çelişkili raporlar üst kurul veya Adli Tıp incelemesiyle giderilebilir.

Tıbbi Dosya

• Kaza günü acil ve adli muayene,
• Görüntüleme, ameliyat ve epikriz,
• Rehabilitasyon ve kontrol kayıtları,
• Önceki hastalık ve yaralanmalar,
• İyileşme süresi ve komplikasyon,
• Kalıcı sekel ölçümü,
• Bakıcı ve protez ihtiyacı,
• Çalışma ve meslek etkisi.

Gelir bordro ve vergi kaydıyla ispatlanır. Kayıt dışı veya gerçek ücretin farklı olduğu iddiası meslek, emsal ücret, banka, tanık ve yaşam standardıyla desteklenebilir. Çocuk, öğrenci, ev kadını veya işsiz kişinin çalışma gücü kaybı tamamen tazminatsız kalmaz; ekonomik değer somut statüye göre hesaplanır.

Aktüeryal hesapta olay tarihi, yaş, bakiye ömür, aktif-pasif dönem, gelir artışı, iskonto, kusur, maluliyet ve ödemeler yer alır. Uygulanacak yaşam tablosu ve hesap yöntemi güncel mevzuat ile içtihada göre kontrol edilmelidir; tablo adı yazıp denetlenemez sonuç sunmak yeterli değildir.

Ölüm, Destekten Yoksun Kalma Ve Cenaze Giderleri

Ölüm hâlinde cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi ve çalışma gücü kaybı ile ölenin desteğinden yoksun kalanların zararları istenebilir. Desteklik mirasçılığa bağlı değildir; fiilen düzenli ve devamlı bakım sağlayan kişi destek olabilir. Eş, çocuk ve ana-baba için yaşamın olağan akışına dayalı karineler bulunabilir; diğer kişiler fiilî desteği ispatlar.

Hesapta desteğin geliri, kişisel tüketim payı, destek süresi, eşin yeniden evlenme olasılığı, çocukların eğitim ve bağımsızlık yaşı, ana-babanın destek ihtiyacı ve paylaştırma kullanılır. Tereke geliri ile destek zararı farklıdır. Ölenin miras kalan malvarlığı kural olarak haksız fiil zararından mahsup edilmez.

SGK ölüm geliri veya iş kazası geliri rücuya tabi olduğu ölçüde tazminattan indirilir. Hayat sigortası primi karşılığı alınan meblağ çoğu durumda zarar verenin yararına mahsup edilmez. Cenaze gideri, gelenek ve ekonomik koşula uygun makul tutarda istenir; belge bulunmaması hâlinde hakkaniyet değerlendirmesi yapılabilir.

Destekten yoksun kalma talebi her hak sahibi için ayrı hesaplanır. Sulh veya ibra belgesi kimin hangi zararını kapsadığını açık göstermelidir; bir mirasçının imzası diğer hak sahibinin kişisel destek zararını sona erdirmez.

Araç Hasarı, Değer Kaybı, İkame Ve Pert

Araç onarım gideri, değer kaybı ve kullanamamadan doğan zarar farklı kalemlerdir. Değer kaybı, araç usulüne uygun onarılsa dahi kaza geçmişi nedeniyle ikinci el piyasa değerindeki azalmadır. Aracın yaşı, kilometresi, marka-modeli, hasarlı parçalar, önceki kazalar ve piyasa verisi değerlendirilir.

Sigorta genel şartlarındaki formül, yargısal denetim ve gerçek zarar ilkesiyle birlikte uygulanır. Önceki hasar aynı parçada ise yeni kazanın ek etkisi ayrıştırılır. Boya ve değişen parça tek başına sabit oran vermez; piyasa emsali gerekir.

Onarım süresince ikame araç veya kazanç kaybı, makul onarım süresine göre istenir. Servisin gereksiz gecikmesi zarar verene yüklenmeyebilir. Ticari araçta net kazanç; brüt cirodan yakıt ve değişken giderler düşülerek hesaplanır.

Tam hasarda aracın olay tarihindeki rayiç değeri ile sovtaj değeri ve poliçe şartı incelenir. Hasarlı aracın kime bırakıldığı net olmalıdır. Kasko sigortacısının ödeme sonrası sorumluya rücu hakkı, sigortalının kalan zarar talebini poliçe ödeme tutarı ölçüsünde etkiler.

İş Kazası, Meslek Hastalığı Ve İşveren Sorumluluğu

İş kazasında SGK'nın olayı iş kazası sayması ile işverenin tazminat sorumluluğu ayrıdır. İşveren; risk değerlendirmesi, eğitim, ekipman, iş organizasyonu ve denetim yükümlülüğünü yerine getirmelidir. Çalışanın deneyimli olması gözetim borcunu kaldırmaz.

Kusur raporu, mevzuat yükümlülüklerini somut olayla ilişkilendirmeli; “işveren yüzde 70” gibi gerekçesiz oran vermemelidir. Asıl işveren-alt işveren, ekipman üreticisi, yapı denetim, üçüncü kişi ve çalışan katkısı ayrılır. Kaçınılmazlık, tüm önlemler alınsa da önlenemeyen bölüm için uygulanabilir.

İş kazasında SGK gelirinin ilk peşin sermaye değerinin rücu edilebilir bölümü tazminattan mahsup edilir. Kurumun işverene rücu davası ile işçinin tazminat davası farklıdır. Zamanaşımı haksız fiil/sözleşme niteliği ve ceza süresiyle birlikte incelenir.

Meslek hastalığında maruziyet süresi, işyeri ölçümü, periyodik muayene ve illiyet belirleyicidir. Birden fazla işveren döneminin katkısı, hastalığın ortaya çıkış zamanı ve kaçınılmazlık uzman kurulla değerlendirilmelidir.

Sigorta Sözleşmesi, Beyan Yükümlülüğü Ve Teminat Dışı Hâller

Sigorta ettiren sözleşme kurulurken sigortacının yazılı sorularını doğru cevaplamalıdır. Önemli hususun kasten veya ihmalle eksik bildirilmesinin sonucu, ihlal ile riziko arasındaki bağlantı ve sigortacının sözleşmeyi hangi şartla kuracağına göre değişir. Her yanlış beyan otomatik olarak tazminatı sıfırlamaz.

Riziko gerçekleşince gecikmeden ihbar, zararı azaltma, sigortacının incelemesine izin ve belge sağlama yükümlülüğü vardır. İhlalin tazminata etkisi kusur ve zarar artışıyla orantılı olmalıdır. Sigortacı da talep edilen belgeler tamamlandıktan sonra inceleme ve ödeme yükümlülüğünü süresinde yerine getirmelidir.

Teminat dışı hâl ile riziko istisnası açık ve dar yorumlanır. İspat yükü, olayın poliçe teminatına girdiğini iddia eden ile istisnaya dayanan taraf arasında hükmün niteliğine göre dağılır. Genel şart, özel şart ve kloz çelişkisi yorumlanmalıdır.

Eksik sigorta, aşkın sigorta, çifte sigorta ve müşterek sigorta mal sigortalarında ödeme hesabını etkiler. Halefiyet gereği sigortacı ödediği tutar ölçüsünde sorumlulara karşı sigortalının haklarına geçer. Sigortalı rücu hakkını zedeleyen sulh yaparsa sorumluluğu doğabilir.

Sigortacıya Başvuru, Tahkim Ve Dava

Zorunlu trafik sigortasına karşı dava veya tahkimden önce sigortacıya yazılı başvuru yapılmalı, gerekli belgeler sunulmalı ve kanuni cevap süresi beklenmelidir. Eksik belge bildirimi ile sürenin başlangıcı tartışılabilir; başvuru alındısı saklanmalıdır.

Sigorta Tahkim Komisyonu, sisteme üye kuruluşlar ve kanuni zorunlu sigortalar bakımından hızlı uyuşmazlık çözümü sağlar. Sigortacıya başvuru ve cevapsızlık/ret şartı aranır. Hakem kararı, tutara göre kesin olabilir veya itiraz hakem heyeti ve temyiz denetimine tabi olabilir; parasal sınırlar işlem tarihinde resmî kaynaktan kontrol edilmelidir.

Tahkim başvurusunda talep kalemleri, kusur, maluliyet, gelir ve önceki ödeme ayrı gösterilmelidir. Belirsiz talep ve sonradan artırımın usulü, zamanaşımı etkisi ve vekâlet ücreti değerlendirilir. Tahkimde süre kısadır; sağlık raporu eksik dosya bekletilmeden doğru delil talebiyle sunulmalıdır.

Mahkemede görev, sigorta türü ve taraf sıfatına göre ticaret veya tüketici mahkemesi olabilir. Zarar verene karşı haksız fiil davasıyla sigortacıya karşı talep birlikte açılabilir; görev ayrılığı dosya ayrılmasına yol açabilir. Yetki trafik kazasında olay yeri, davalı veya zarar görenin yerleşim yeri gibi seçenekler içerir.

Zamanaşımı, İbra, Ödeme Ve Manevi Tazminat

Trafik kazasında maddi zarar talepleri için KTK'daki iki ve on yıllık süreler; fiil suç oluşturuyorsa daha uzun ceza zamanaşımı uygulanabilir. Sigorta sözleşmesinden doğan istemlerde TTK özel süreleri vardır. İş kazası ve genel haksız fiilde farklı başlangıçlar gündeme gelir. Her sorumlu bakımından aynı süre varsayılmamalıdır.

İbraname zararın kapsamı ve sonuçları bilindikten sonra, özgür iradeyle ve yeterli karşılıkla yapılmalıdır. Bedensel zararın gelişebilir olması, erken tarihli ibranın geçerliliğini etkileyebilir. Sigortacıdan alınan kısmi ödeme, açıkça tam ibra yoksa kalan gerçek zararın istenmesini engellemeyebilir; ödeme güncellenerek mahsup edilir.

Manevi tazminat, bedensel bütünlük veya kişilik değerlerindeki ihlalin ağırlığına göre belirlenir. Kusur, yakınlık, olayın etkisi, tarafların ekonomik durumu ve paranın alım gücü gözetilir. Zorunlu trafik sigortası manevi tazminatı kural olarak karşılamaz; ihtiyari mali sorumluluk veya özel kloz incelenir.

Uygulama Kontrolü, Sık Sorular Ve Sonuç

Maluliyet raporu özel hastaneden alınabilir mi? Tedavi belgesi önemlidir; tazminata esas oran için olay tarihindeki mevzuata uygun yetkili kurul raporu gerekir.

Kusur yüzde 50 ise zararın yarısını mı alırım? Genel olarak kusur indirimi uygulanır; farklı sorumlular, teminat, müterafik kusur ve mahsuplar hesabı etkiler.

Sigorta ödeme yaptı, dava bitti mi? Ödemenin hangi kalemi ve ne kadar gerçek zararı karşıladığı incelenir. Kalan zarar varsa talep edilebilir; geçerli ibra önemlidir.

Araç değer kaybında kilometre sınırı var mı? Güncel mevzuat ve yargı kararları gerçek zarar ilkesiyle birlikte kontrol edilmelidir; otomatik ret yerine somut piyasa etkisi incelenir.

Tazminat dosyasının kalitesi hesap tablosundan önce delil zincirinin kalitesine bağlıdır. Kusur, sağlık ve gelir yanlış kurulmuşsa en ayrıntılı aktüerya raporu da güvenilir olmaz.

Resmî Kaynakça

Kaynak: 2918 Sayılı Karayolları Trafik Kanunu

Kaynak: 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu – Sigorta Hukuku

Kaynak: 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu

Kaynak: 5684 Sayılı Sigortacılık Kanunu

Kaynak: Sigorta Tahkim Komisyonu

Kaynak: Sigortacılık Ve Özel Emeklilik Düzenleme Ve Denetleme Kurumu

Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Olay, poliçe, kusur, sağlık, gelir ve önceki ödeme belgeleri görülmeden somut hukuki görüş veya hesap sayılamaz.