Ticari Defterlerin Delil Niteliği

Kapsam

Yevmiye, kebir, envanter, karar defteri, e-defter beratları, açılış-kapanış tasdiki, ibraz emri, karşı taraf kaydı, fatura ve cari hesap incelenir. Ticari defterlerin ispat gücü yalnız muhasebe kaydının bulunmasına değil kanuna uygun tutulma, onay, birbirini doğrulama, karşı taraf defterleri ve uyuşmazlığın ticari iş niteliğine bağlıdır. Sonuca giderken işlemin adı değil gerçek hukuki niteliği, tarafların sıfatı ve korunan menfaat belirleyicidir.

Bu çalışma, ticari defterlerin delil niteliği konusunda 31 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla hazırlanmıştır. Kaynakça, Mevzuat Bilgi Sistemi ile resmî karar ve kurum sayfalarına yönelir. Doğrudan resmî tam metni bulunmayan bir kayıt belirli esas-karar numarasıyla emsal gibi sunulmamış; veri tabanı bağlantıları güncel içtihadın somut dosya üzerinden yeniden araştırılması için verilmiştir. Olay tarihinde yürürlükte bulunan metin ayrıca kontrol edilmelidir.

Hukukî Sorunun Çerçevesi ve Ayrımlar

İncelemenin ilk ölçütü “defterlerin sahibi lehine delil olabilmesi için uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması ve defterlerin kanuna uygun tutulması gerekir” kuralıdır. Usulüne uygun defter kayıtları birbirini doğrulamalı ve karşı taraf defterleriyle çelişmemelidir. Ayrıca “defter kayıtları sahibi aleyhine delil olabilir; kayıtların bölünmezliği ve karşı delil imkanları gözetilir” yaklaşımının somut olayda uygulanıp uygulanmayacağı, özel hüküm ve dosya belgeleri üzerinden sınanmalıdır.

Ticari Defterlerin Delil Niteliği bakımından maddi hukuk hakkın doğup doğmadığını; usul hukuku ise bu hakkın hangi merci önünde, hangi sürede ve hangi delille korunacağını belirler. Hakimin hukuku kendiliğinden uygulaması, tarafın vakıaları ve talep sonucunu açıkça ortaya koyma yükünü ortadan kaldırmaz. Bu nedenle olay kronolojisi, her çekişmeli vakıanın karşısında dayanak belge ve hukuki sonuç bulunacak şekilde hazırlanmalıdır.

Resmî Mevzuat Haritası

6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.222/3

Doğrulanmış Kanun Alıntısı

“İkinci fıkrada belirtilen şartlara uygun olarak tutulan ticari defter kayıtlarının sahibi ve halefleri lehine delil olarak kabul edilebilmesi için” — Alıntının yeri: Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.222/3, ilk bölüm

Bu alıntı, TBMM, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu kabul metni, m.222/3 üzerinden 31.08.2026 tarihinde doğrulanmıştır.

Ticari defterlerin delil niteliği kapsamında m.222/3 hükümleri belge ibrazı ve ticari defter bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Türk Ticaret Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.64-88

Ticari defterlerin delil niteliği kapsamında m.64-88 hükümleri defter tutma ve saklama bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Vergi Usul Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

213 Sayılı Vergi Usul Kanunu: m.171 ve Devamı

Ticari defterlerin delil niteliği kapsamında m.171 ve devamı hükümleri vergi defter ve belgeleri bakımından önem taşır. Hüküm, yürürlük tarihi ve geçiş kurallarıyla birlikte resmî güncel metinden okunmalıdır. Olayın hükmün varsayımına neden girdiği, yaptırımın hangi koşulda doğduğu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile ilişkinin özel-genel norm mu yoksa tamamlayıcı uygulama mı olduğu dilekçede açıklanmalıdır.

Doktrindeki Yaklaşımlar

Aşağıdaki doktrin görüşü bağlayıcı değildir; doğrulanmış bibliyografik kaydından, eserin bağlamı korunarak aktarılmıştır.

Makbule Ceren Erdem: HMK m.222/V’e Göre Ticari Defterlerin Delil Olabilmesi Bakımından Dayanak Belgelerin İbrazının Gerekliliği

Ticari defter kaydının dayanak belgeden kopuk değerlendirilmemesi gerektiğini; münhasıran deftere dayanma ile karşılaştırmalı defter incelemesinin farklı ispat koşulları taşıdığını açıklar. Bu yaklaşım, somut uyuşmazlık içinde somut vakıa ve yürürlükteki hükümle birlikte değerlendirilmelidir.

“Maddede ticari defterlerin sahibi lehine ve aleyhe delil olabilmesi yanında münhasıran ticari defterlere dayanılarak ispatta bulunulmasına yönelik şartlar düzenlenmiştir.” — Alıntının yeri: Öz

Ticari defterlerin delil niteliği konusunda yararlanılan eser: Makbule Ceren Erdem, “HMK m.222/V’e Göre Ticari Defterlerin Delil Olabilmesi Bakımından Dayanak Belgelerin İbrazının Gerekliliği”, İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2025, C. 12, S. 2, s. 729-756. Doğrulama tarihi: 31.08.2026.

Somut Dosyada Usul ve Delil Notu

Tarafların tacir sıfatı ve uyuşmazlığın iki tarafın ticari işletmesiyle ilgisi belirlenmeli; inceleme dönemi, defter türleri, açılış-kapanış onayları ve e-defter beratları ara kararda açıkça sayılmalıdır. Bilirkişi, tek taraf kaydını alacak kabul etmek yerine karşı defter, fatura, teslim belgesi, banka hareketi ve dayanak evrakı birlikte karşılaştırmalıdır. Resmî MBS PDF bağlantısı belirlenmiştir; alıntı gösterilen TBMM kabul/değişiklik metni veya Resmî Gazete değişiklik metniyle karşılaştırılmıştır. MBS PDF bu araştırma turunda satır düzeyinde açılamadığından güncel konsolide metin ve olay tarihindeki yürürlük ayrıca kontrol edilmelidir. m.222'nin güncel beşinci fıkrası ve ibrazdan kaçınmanın sonucu kabul metninden sonra değişmiştir; tüm koşullar güncel madde bütünü üzerinden kontrol edilmelidir.

Uyuşmazlığın Hukuki Analiz Omurgası

Ticari Defterlerin Delil Niteliği dosyasında önce çözülmesi gereken ana mesele, “Tacirin defterleri hangi şekli ve maddi koşullarla sahibi lehine delil olabilir; ibrazdan kaçınmanın ve karşı kayıtların sonucu nedir?” sorusudur. Bu soru tek bir kanun maddesine indirgenmemelidir. İlk olarak tarafların hukuki sıfatı, hakkı doğurduğu ileri sürülen işlem veya olay, karşı tarafın itirazı ve istenen hüküm ayrı satırlarda gösterilmelidir. Ardından “Defterlerin sahibi lehine delil olabilmesi için uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması ve defterlerin kanuna uygun tutulması gerekir.” ölçütü kurucu vakıalarla eşleştirilmeli; “E-defter incelemesinde berat, zaman damgası, bütünlük ve dönem eksiksizliği doğrulanmalıdır.” kuralının iddiayı sınırlandırıp sınırlandırmadığı incelenmelidir. Böyle bir mesele haritası, maddi hukuk tartışmasını görev, süre ve ispat sorunlarından ayırır; dilekçenin hem vakıa hem talep bölümünde aynı hukuki tezin izlenebilmesini sağlar.

Ticari Defterlerin Delil Niteliği bakımından ispat planı, dosyadaki belgelerin yalnız listesinden ibaret tutulmamalıdır. Yevmiye, kebir ve envanter defteri hakkın doğumuna, kapsamına veya ihlaline ilişkin hangi vakıayı kanıtlıyorsa bu bağlantı açıkça yazılmalıdır. Açılış-kapanış onayları ise ilk kaydın tarihini, tarafını ya da içeriğini doğrulayan bağımsız kayıt olarak değerlendirilmelidir. Belgenin aslı, düzenleyeni, oluşturulma zamanı ve sonraki değişiklikleri belirlenmeden yalnız ekran görüntüsüne veya taraf anlatımına dayanılması sağlıklı değildir. Karşı tarafın ileri sürebileceği aidiyet, kapsam, sahtelik, ödeme, zamanaşımı ya da yetki itirazı için ayrıca karşı delil sütunu açılmalı; ispat yükü her çekişmeli vakıa yönünden bağımsız belirlenmelidir.

Ticari Defterlerin Delil Niteliği uyuşmazlığında usul takvimi tarafların tacir sıfatı ile başlatılmalıdır. Dava veya başvuru öncesi zorunlu yol, görevli ve yetkili merci, harç, tebligat, kesinleşme ve kanun yolu tarihleri aynı çizelgede fakat ayrı hukuki nitelikleriyle tutulmalıdır. Defter ve dayanak belgelerin kanuni saklama süresi dikkate alınır. Bu uyarı uygulanırken yalnız son gün hesaplanmamalı; sürenin hangi olayla başladığı, bildirimin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı ve adli tatil ya da özel süre hükmünün etkisi de yazılı biçimde gerekçelendirilmelidir. Mali müşavir bilirkişi incelemesi aşamasında verilecek kararın infaza veya fiilî uygulamaya elverişli olması için hüküm sonucunun kişi, işlem, dönem ve tutar bakımından tereddüt doğurmayacak açıklıkta kurulması gerekir.

Ticari Defterlerin Delil Niteliği yönünden talep stratejisi hazırlanırken alacağın defterle ispatı ile karşı taraf defterlerinin ibrazı aynı hukuki sonucun farklı anlatımlarıymış gibi üst üste yazılmamalıdır. Her talebin dayandığı vakıa, kanun hükmü, ispat aracı, faiz veya feri sonuç ve kabul hâlinde kurulması istenen hüküm ayrı gösterilmelidir. Talepler birbirini dışlıyorsa terdit sırası; birlikte hükmedilebiliyorsa yığılma ilişkisi; miktar başlangıçta tam belirlenemiyorsa bunun maddi ve usuli nedeni açıklanmalıdır. Geçici koruma istenmesi, esas talebin peşinen kabulü anlamına gelmeyecek biçimde güncel tehlike ve orantılılıkla sınırlandırılmalıdır. Böylece mahkeme, tarafın gerçekte hangi hukuki korumayı istediğini yorum yoluyla tamamlamak zorunda kalmaz.

Ticari Defterlerin Delil Niteliği hakkında karşı görüş analizi yapılmadan hazırlanan metin, dosyanın güçlü tarafını gösterse bile kararın bozulma veya reddedilme riskini yeterince karşılamaz. Özellikle tek taraflı kaydı kesin alacak saymak ihtimali; karşı tarafın en güçlü savunması kabul edilerek test edilmelidir. Bu savunmanın hangi maddi vakıaya ve hangi kanuni sonuca dayandığı ayrıştırıldıktan sonra, cevabın kanun alıntısı, delil ve içtihatla ayrı ayrı desteklenmesi gerekir. Yargıtay kararının esas ve karar numarasının doğru olması tek başına yeterli değildir; kararın olayları, uygulanan kanun metninin tarihi, inceleme türü ve sonucu eldeki dosyayla karşılaştırılmalıdır. Farklı belirleyici vakıa varsa karar emsal diye değil, ayrıştırılarak kullanılmalıdır.

Uygulanacak Ölçütler

Defterlerin Sahibi Lehine Delil Olabilmesi İçin Uyuşmazlığın Her İki Tarafın Ticari İşletmesiyle İlgili Olması ve Defterlerin Kanuna Uygun Tutulması Gerekir.

Bu kuralın olayda karşılık bulması için yevmiye, kebir ve envanter defteri ile maddi vakıa arasında açık bağ kurulmalıdır. “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden defterlerin sahibi lehine delil olabilmesi için uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması ve defterlerin kanuna uygun tutulması gerekir” değerlendirmesi, ilgili usul adımındaki kayıtlarla doğrulanmadıkça soyut kabul olarak bırakılamaz.

Usulüne Uygun Defter Kayıtları Birbirini Doğrulamalı ve Karşı Taraf Defterleriyle Çelişmemelidir.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden usulüne uygun defter kayıtları birbirini doğrulamalı ve karşı taraf defterleriyle çelişmemelidir” ölçütünün değerlendirilmesinde belirleyici nokta, taraf anlatısından çok açılış-kapanış onayları ile ortaya çıkan fiilî durumdur. Usul planı kurulurken kuralın istisnası ve tasdik ve beratları incelememek savunması da ayrıca incelenmelidir.

Defter Kayıtları Sahibi Aleyhine Delil Olabilir; Kayıtların Bölünmezliği ve Karşı Delil İmkanları Gözetilir.

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden defter kayıtları sahibi aleyhine delil olabilir; kayıtların bölünmezliği ve karşı delil imkanları gözetilir. Bu ölçüt özellikle e-defter berat ve doğrulama kayıtları üzerinden sınanır. İbraz edilecek dönem ve defterlerin belirlenmesi tamamlanmadan sonuca gidilmesi, defterle faturayı aynı delil saymak ihtimalini güçlendirebilir.

E-Defter İncelemesinde Berat, Zaman Damgası, Bütünlük ve Dönem Eksiksizliği Doğrulanmalıdır.

Bu kuralın olayda karşılık bulması için fatura, sevk ve teslim belgeleri ile maddi vakıa arasında açık bağ kurulmalıdır. “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden e-defter incelemesinde berat, zaman damgası, bütünlük ve dönem eksiksizliği doğrulanmalıdır” değerlendirmesi, ilgili usul adımındaki kayıtlarla doğrulanmadıkça soyut kabul olarak bırakılamaz.

İspat Planı ve Deliller

Yevmiye, Kebir ve Envanter Defteri.

Bu delil öncelikle “defterlerin sahibi lehine delil olabilmesi için uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması ve defterlerin kanuna uygun tutulması gerekir” iddiasını sınamak için kullanılır. “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden yevmiye, kebir ve envanter defteri” tek başına bütün uyuşmazlığı değil, bağlı olduğu çekişmeli vakıayı kanıtlayabilir.

Açılış-Kapanış Onayları.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden açılış-kapanış onayları” değerlendirilirken kaydın kim tarafından, hangi amaçla ve ne zaman oluşturulduğu açıklanmalıdır. İlgili usul adımı yürütülürken açılış-kapanış onayları ile çelişen kayıtlar da dosyaya getirtilmelidir.

E-Defter Berat ve Doğrulama Kayıtları.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden e-defter berat ve doğrulama kayıtları” kaydı, “Defter kayıtları sahibi aleyhine delil olabilir; kayıtların bölünmezliği ve karşı delil imkanları gözetilir” ölçütünün ispat alanına girer. Kaydın kişi, işlem ve tarih bağlantısı kurulmalı; özgünlük ve bütünlük karşı kayıtlarla sınanmalıdır.

Fatura, Sevk ve Teslim Belgeleri.

Bu delil öncelikle “e-defter incelemesinde berat, zaman damgası, bütünlük ve dönem eksiksizliği doğrulanmalıdır” iddiasını sınamak için kullanılır. “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden fatura, sevk ve teslim belgeleri” tek başına bütün uyuşmazlığı değil, bağlı olduğu çekişmeli vakıayı kanıtlayabilir.

Banka, Cari Hesap ve Mutabakatlar.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden banka, cari hesap ve mutabakatlar” değerlendirilirken kaydın kim tarafından, hangi amaçla ve ne zaman oluşturulduğu açıklanmalıdır. İlgili usul adımı yürütülürken banka, cari hesap ve mutabakatlar ile çelişen kayıtlar da dosyaya getirtilmelidir.

Görevli Merci ve Başvuru Sırası

Tarafların Tacir Sıfatı.

Bu aşamanın amacı yalnız şekli tamamlamak değildir; yevmiye, kebir ve envanter defteri ile talep arasındaki bağlantıyı doğru mercie taşımaktır. “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden tarafların tacir sıfatı” adımından sonra bir sonraki işlem için ayrıca süre kaydı açılmalıdır.

Uyuşmazlığın Ticari İşletmeyle İlgisi.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden uyuşmazlığın ticari işletmeyle ilgisi” işlemi yürütülürken görev, yetki ve yalnız kanunun açıkça aradığı dava şartları kadar istenen hükmün uygulanabilirliği de denetlenir. Eksik açılış-kapanış onayları, karşı taraf defterlerinin ibrazı talebinin kapsamını doğrudan etkileyebilir.

İbraz Edilecek Dönem ve Defterlerin Belirlenmesi.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden ibraz edilecek dönem ve defterlerin belirlenmesi” işlemi, başvurunun ayrı bir aşamasıdır. E-defter berat ve doğrulama kayıtları dosyaya alınmalı ve ibrazdan kaçınma sonucunun uygulanması talebinin görevli merci önündeki somut sonucu açıklanmalıdır.

Tasdik-Berat Denetimi.

Bu aşamanın amacı yalnız şekli tamamlamak değildir; fatura, sevk ve teslim belgeleri ile talep arasındaki bağlantıyı doğru mercie taşımaktır. “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden tasdik-berat denetimi” adımından sonra bir sonraki işlem için ayrıca süre kaydı açılmalıdır.

Mali Müşavir Bilirkişi İncelemesi.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden mali müşavir bilirkişi incelemesi” işlemi yürütülürken görev, yetki ve yalnız kanunun açıkça aradığı dava şartları kadar istenen hükmün uygulanabilirliği de denetlenir. Eksik banka, cari hesap ve mutabakatlar, kayıtların dayanak belgelerle doğrulanması talebinin kapsamını doğrudan etkileyebilir.

Sürelerin Hesabı

Defter ve Dayanak Belgelerin Kanuni Saklama Süresi Dikkate Alınır.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden defter ve dayanak belgelerin kanuni saklama süresi dikkate alınır” takvim kuralında önce süreyi başlatan belge tespit edilmelidir. Tarafların tacir sıfatı yapılırken zamanaşımı, hak düşürücü süre ve usul süresi birbirine karıştırılmamalıdır.

İbraz Emrine Verilen Kesin Süreye Uyulmalıdır.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden ibraz emrine verilen kesin süreye uyulmalıdır” uyarısının uygulanması, başlangıç ve son günün ayrı ayrı hesaplanmasını gerektirir. Elektronik gönderim, tebligat ve başvuru alındıları dosyada korunmalıdır.

Delil Listesinde Ticari Defterlere Açıkça Dayanılmalı ve Dönem Gösterilmelidir.

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden delil listesinde ticari defterlere açıkça dayanılmalı ve dönem gösterilmelidir. Başlangıç anı varsayımla değil tebligat, öğrenme, ödeme veya işlem kaydıyla belirlenir; sürenin hukukî niteliği ayrıca gösterilir.

Talep Sonucunun Kurulması

Alacağın Defterle İspatı.

Mahkemeden veya yetkili merciden istenen sonuç Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden alacağın defterle ispatı olarak belirlenecekse, kabul hâlinde uygulanacak hüküm kişi, dönem ve miktar yönünden açık olmalıdır. Dayanak delil yevmiye, kebir ve envanter defteri, temel ölçüt ise “defterlerin sahibi lehine delil olabilmesi için uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması ve defterlerin kanuna uygun tutulması gerekir” olacaktır.

Karşı Taraf Defterlerinin İbrazı.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden karşı taraf defterlerinin ibrazı” isteminin diğer taleplerle asli, ferî veya terditli ilişkisi açıklanmalıdır. Açılış-kapanış onayları bulunmadığında talebin kapsamı varsayımla genişletilmemelidir.

İbrazdan Kaçınma Sonucunun Uygulanması.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden ibrazdan kaçınma sonucunun uygulanması” talebi, “Defter kayıtları sahibi aleyhine delil olabilir; kayıtların bölünmezliği ve karşı delil imkanları gözetilir” koşuluyla ve e-defter berat ve doğrulama kayıtları deliliyle ilişkilendirilmelidir. Asıl talep ile faiz, gider ve geçici koruma ayrı kurulmalıdır.

Ek veya Yeni Bilirkişi Raporu.

Mahkemeden veya yetkili merciden istenen sonuç Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden ek veya yeni bilirkişi raporu olarak belirlenecekse, kabul hâlinde uygulanacak hüküm kişi, dönem ve miktar yönünden açık olmalıdır. Dayanak delil fatura, sevk ve teslim belgeleri, temel ölçüt ise “e-defter incelemesinde berat, zaman damgası, bütünlük ve dönem eksiksizliği doğrulanmalıdır” olacaktır.

Kayıtların Dayanak Belgelerle Doğrulanması.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden kayıtların dayanak belgelerle doğrulanması” isteminin diğer taleplerle asli, ferî veya terditli ilişkisi açıklanmalıdır. Banka, cari hesap ve mutabakatlar bulunmadığında talebin kapsamı varsayımla genişletilmemelidir.

Resmî Karar ve Kurum Uygulaması

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007, 02.02.2017 — Resmî Tam Metin ve Doğrulanmış Alıntı

Doğrulanmış Karar Alıntısı

“ticari defterlerin dışında işyerinde gayri resmi olarak tutulan defter ve kayıtların da delil değeri vardır.” — Alıntının yeri: Olay ve Olgular, § 9; aktarılan Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bozma gerekçesi

Alıntı, resmî tam metin üzerinden 31.08.2026 tarihinde doğrulanmıştır. Kararın sonucu: Makul sürede yargılanma hakkı ihlal; 12.000 TL manevi tazminat; diğer şikâyetler kabul edilemez.

Ticari defterlerin delil niteliği bağlamında resmî karar kaynağı üzerinden doğrulanan hukuki ilke şöyle özetlenebilir: Ticari defterlerin ispat gücü, uyuşmazlığın ticari niteliği, defterlerin usulüne uygun tutulması ve karşı taraf defterleriyle ilişkisi gözetilerek belirlenir. Bu özet doğrudan alıntı değildir; yukarıdaki kısa pasaj karar metninden kelimesi kelimesine alınmıştır. Karar, maddi olayı ve sonucu ile birlikte okunmalıdır.

Somut olayla benzerlik: İşyeri kayıtları ile resmî ve gayriresmî defterlerin delil değerinin araştırılması gerektiği doğrudan aktarılmıştır.

Kararın uygulanma sınırı: Somut olay işçilik alacağıdır; alıntı HMK m.222 anlamında taraf lehine kesin delil sonucunu değil, bütün işyeri kayıtlarının değerlendirilmesini anlatır.

Karşı Görüşler ve Ret Riskleri

Tek Taraflı Kaydı Kesin Alacak Saymak.

Bu risk, karşı tarafın en güçlü savunmalarından biri olarak ele alınmalıdır: “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden tek taraflı kaydı kesin alacak saymak”. Bu savunmaya verilecek cevap, yevmiye, kebir ve envanter defteri delili ve “Defterlerin sahibi lehine delil olabilmesi için uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması ve defterlerin kanuna uygun tutulması gerekir” ölçütü üzerinden somutlaştırılmalıdır.

Tasdik ve Beratları İncelememek.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden tasdik ve beratları incelememek” riski gerçekleşirse karşı taraf defterlerinin ibrazı talebi bütünüyle veya kısmen etkisiz kalabilir. Bu nedenle usul işlemleri yürütülürken olay kronolojisi ve karşı deliller birlikte incelenmelidir.

Defterle Faturayı Aynı Delil Saymak.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden defterle faturayı aynı delil saymak” riski hem maddi hakkı hem başvurunun dinlenebilirliğini zayıflatabilir. İbraz edilecek dönem ve defterlerin belirlenmesi aşamasında e-defter berat ve doğrulama kayıtları kontrol edilmeli; eksiklik giderilemiyorsa iddianın kapsamı daraltılmalıdır.

Dönem Belirtmeden Genel İbraz İstemek.

Bu risk, karşı tarafın en güçlü savunmalarından biri olarak ele alınmalıdır: “Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden dönem belirtmeden genel ibraz istemek”. Bu savunmaya verilecek cevap, fatura, sevk ve teslim belgeleri delili ve “E-defter incelemesinde berat, zaman damgası, bütünlük ve dönem eksiksizliği doğrulanmalıdır” ölçütü üzerinden somutlaştırılmalıdır.

Karşı Taraf Defterlerini Karşılaştırmamak.

“Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007 yönünden karşı taraf defterlerini karşılaştırmamak” riski gerçekleşirse kayıtların dayanak belgelerle doğrulanması talebi bütünüyle veya kısmen etkisiz kalabilir. Bu nedenle usul işlemleri yürütülürken olay kronolojisi ve karşı deliller birlikte incelenmelidir.

Avukat İçin Dosya Hazırlık Kontrol Listesi

• yevmiye, kebir ve envanter defteri
• açılış-kapanış onayları
• e-defter berat ve doğrulama kayıtları
• fatura, sevk ve teslim belgeleri
• banka, cari hesap ve mutabakatlar

• tarafların tacir sıfatı
• uyuşmazlığın ticari işletmeyle ilgisi
• ibraz edilecek dönem ve defterlerin belirlenmesi
• tasdik-berat denetimi
• mali müşavir bilirkişi incelemesi

• Süre çizelgesinde Defter ve dayanak belgelerin kanuni saklama süresi dikkate alınır. İbraz emrine verilen kesin süreye uyulmalıdır. Delil listesinde ticari defterlere açıkça dayanılmalı ve dönem gösterilmelidir.

Sık Sorulan Uygulama Soruları

Tacirin Defterleri Hangi Şekli ve Maddi Koşullarla Sahibi Lehine Delil Olabilir; İbrazdan Kaçınmanın ve Karşı Kayıtların Sonucu Nedir?

Ticari defterlerin ispat gücü yalnız muhasebe kaydının bulunmasına değil kanuna uygun tutulma, onay, birbirini doğrulama, karşı taraf defterleri ve uyuşmazlığın ticari iş niteliğine bağlıdır. Dosyanın ilk işleminde görev, süre ve delil koruma planı kurulmalı; yevmiye, kebir ve envanter defteri ise mümkünse doğrudan düzenleyen kurum veya özgün kaynaktan alınmalıdır.

Yevmiye, Kebir ve Envanter Defteri Tek Başına Yeterli Midir?

Yevmiye, kebir ve envanter defteri, açılış-kapanış onayları, e-defter berat ve doğrulama kayıtları birlikte okunmalıdır. Her kayıt yalnız bağlantılı olduğu çekişmeli vakıa bakımından kullanılır; düzenleyeni, tarihi ve bütünlüğü ayrıca denetlenir.

Ticari Defterlerin Delil Niteliği Bakımından İlk Usul Adımı Neden Önemlidir?

Tarafların tacir sıfatı; uyuşmazlığın ticari işletmeyle ilgisi; ibraz edilecek dönem ve defterlerin belirlenmesi; tasdik-berat denetimi; mali müşavir bilirkişi incelemesi. Görev, yetki, taraf sıfatı, harç ve yalnız kanunun açıkça aradığı hâllerde zorunlu ön başvuru esas incelemesinden önce tamamlanmalıdır.

Ticari Defterlerin Delil Niteliği Bakımından Tebliğ ve Öğrenme Kayıtları Nasıl Tutulmalıdır?

Defter ve dayanak belgelerin kanuni saklama süresi dikkate alınır. İbraz emrine verilen kesin süreye uyulmalıdır. Delil listesinde ticari defterlere açıkça dayanılmalı ve dönem gösterilmelidir.

Alacağın Defterle İspatı Hangi Delillere Dayanmalıdır?

Alacağın defterle ispatı, karşı taraf defterlerinin ibrazı, ibrazdan kaçınma sonucunun uygulanması, ek veya yeni bilirkişi raporu, kayıtların dayanak belgelerle doğrulanması somut olayın elverdiği ölçüde gündeme gelebilir. Taleplerin asıl veya yardımcı niteliği ile uygulanabilecek ferilerin dayanağı ayrı gösterilmelidir.

Sonuç

Somut uyuşmazlık bakımından güvenilir sonuç, tek belgeye veya soyut bir karar özetine dayanmaz. “Tacirin defterleri hangi şekli ve maddi koşullarla sahibi lehine delil olabilir; ibrazdan kaçınmanın ve karşı kayıtların sonucu nedir” sorusu, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu, 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu ile olay tarihindeki resmî uygulama birlikte değerlendirilerek cevaplanır. Ticari defterlerin ispat gücü yalnız muhasebe kaydının bulunmasına değil kanuna uygun tutulma, onay, birbirini doğrulama, karşı taraf defterleri ve uyuşmazlığın ticari iş niteliğine bağlıdır.

Dosyanın ilk önceliği tarafların tacir sıfatı, delil omurgası ise yevmiye, kebir ve envanter defteri ile açılış-kapanış onayları arasındaki doğrulamadır. Takvimdeki ilk uyarı şudur: Defter ve dayanak belgelerin kanuni saklama süresi dikkate alınır. Alacağın defterle ispatı talebi açık ve uygulanabilir kurulmalı; tek taraflı kaydı kesin alacak saymak riski başvuru yapılmadan önce giderilmelidir.

Kaynakça ve Karar Doğrulaması

• Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, Mustafa Çelikoğlu, B. No: 2014/3007, 02.02.2017 — resmî tam metin ve doğrulanmış alıntı — künye, karar sonucu ve kısa alıntı 31.08.2026 tarihinde resmî tam metinden doğrulandı; araştırma ölçütü: Ticari defterlerin ispat gücü, uyuşmazlığın ticari niteliği, defterlerin usulüne uygun tutulması ve karşı taraf defterleriyle ilişkisi gözetilerek belirlenir.
• 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m.222/3
• TBMM, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu kabul metni, m.222/3 — alıntı yeri: Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.222/3, ilk bölüm
• 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu — m.64-88
• 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu — m.171 ve devamı
• Makbule Ceren Erdem, “HMK m.222/V’e Göre Ticari Defterlerin Delil Olabilmesi Bakımından Dayanak Belgelerin İbrazının Gerekliliği”, İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2025, C. 12, S. 2, s. 729-756