İfade özgürlüğü ile hakaret suçu arasındaki

Hukuki inceleme • AYM içtihadı

İfade özgürlüğü ile hakaret suçuarasındaki sınır

Sert eleştiri, siyasi ifade, iddia ve savunma dokunulmazlığı, mesleki eleştiri ve basın özgürlüğü bakımından karşılaştırmalı karar analizi

Av. Ali Armağan Kılıç

14 Temmuz 2026

İfade özgürlüğü ile şeref ve itibarın korunması arasındaki çatışma, hakaret uyuşmazlıklarının yalnızca kullanılan kelimeye bakılarak çözülemeyeceğini göstermektedir. Anayasa Mahkemesi; sözün bağlamını, kamusal tartışmaya katkısını, hedef alınan kişinin konumunu, açıklamanın olgusal temelini, kullanılan mecrayı, aleniyet düzeyini, tarafların önceki davranışlarını ve uygulanan yaptırımın caydırıcı etkisini birlikte değerlendirmektedir. Bu çalışma, ekli kaynaklarda yer alan on özgün AYM kararını karşılaştırmalı biçimde incelemekte; dilekçe ve duruşma sözlerinde iddia-savunma dokunulmazlığının sınırlarını, siyasetçilere yönelik sert ifadelerin koruma alanını, meslek odası eleştirilerini, sosyal medya polemiklerini, siyasi pankartları ve internet haberciliğini ortak bir anayasal test altında toplamaktadır.

Kararlar, sert ve nezaketsiz ifadenin tek başına hakaret yaptırımını haklı kılmadığını; buna karşılık uyuşmazlıkla ilgisiz, savunmaya katkı sunmayan ve özel kişiyi doğrudan aşağılayan sözlerin korunmasının daha zayıf olduğunu ortaya koymaktadır. Ceza, tazminat, disiplin cezası, kınama kararı, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve kolluk müdahalesi gibi farklı yaptırımların tamamı ifade özgürlüğüne müdahale sayılabilmekte; müdahalenin demokratik toplumda zorunlu bir ihtiyacı karşılayıp karşılamadığı ile orantılılığı ayrıca denetlenmektedir.

Anahtar kelimeler: ifade özgürlüğü, hakaret suçu, şeref ve itibar, TCK m. 125, TCK m. 128, iddia ve savunma dokunulmazlığı, siyasi eleştiri, basın özgürlüğü, sosyal medya, caydırıcı etki.

İçindekiler

Giriş

Normatif çerçeve

AYM’nin kullandığı dengeleme yöntemi

Kararların karşılaştırmalı özeti

Kararların ayrıntılı analizi

Tematik sonuçlar: kararlar birlikte ne söylüyor?

İfade özgürlüğünün korumadığı veya daha zayıf koruduğu alanlar

Avukatlar için 12 adımlı ifade–hakaret inceleme testi

Dilekçe ve savunmalarda kurulabilecek anayasal argümanlar

Sonuç

Karar künyeleri ve seçilmiş kaynaklar

Giriş

Hakaret uyuşmazlıklarında en sık yapılan hata, kullanılan bir kelimeyi sözlük anlamıyla soyut biçimde ele alıp doğrudan suç veya haksız fiil sonucuna ulaşmaktır. Oysa aynı kelime; bir seçim kampanyasında, mahkeme dilekçesinde, kapalı bir meslek grubunda, gazete haberinde veya özel hayatı hedef alan kişisel saldırıda birbirinden tamamen farklı anayasal ağırlığa sahip olabilir. Bu nedenle hukuki değerlendirme “hangi kelime söylendi?” sorusuyla başlamalı, fakat hiçbir zaman bu soruyla bitmemelidir.

Anayasa Mahkemesi içtihadı, ifade özgürlüğünü yalnızca nazik, ölçülü ve çoğunlukça benimsenen düşüncelerin güvencesi olarak görmemektedir. Rahatsız eden, inciten, şoke eden, abartılı veya polemikçi ifadeler de demokratik çoğulculuğun parçasıdır. Bununla birlikte ifade özgürlüğü sınırsız değildir. Bireyin şeref ve itibarı Anayasa’nın 17. maddesi kapsamında korunur; tehdit, nefret söylemi, şiddete teşvik, özel hayatın ağır ihlali veya uyuşmazlıkla hiçbir ilgisi bulunmayan salt kişisel aşağılama aynı koruma yoğunluğundan yararlanmaz.

İncelenen kararların önemi, “sert söz korunur” veya “kaba söz cezalandırılır” biçiminde basit bir formül vermemelerinde yatar. Hasan Ercan kararında hâkimin hukuki değerlendirmesine yönelik ağır bir eleştiri korunmuş; Cem Mermut ve Emine Rezzan Aydınoğlu kararlarında ise mahkeme ortamında sarf edilmiş olmasına rağmen sözlerin korunması yeterli görülmemiştir. Şaban Sevinç ve E. H. kararlarında siyasetçilerin geniş eleştiri sınırına katlanması gerektiği vurgulanmış; Savaş Kılıç kararında kapalı bir Facebook grubundaki kaba karşılığın ceza yaptırımına konu edilmesi ölçüsüz bulunmuştur. Bu farklı sonuçlar, bağlam ve dengeleme analizinin belirleyici olduğunu açıkça göstermektedir.

Çalışmanın temel tezi: Bir ifadenin hukuka aykırılığı kelimenin sertliğinden değil; sözün bağlamı, hedefi, amacı, olgusal zemini, kamusal değeri, yayılma biçimi ve doğurduğu zarar ile yaptırımın ağırlığı arasındaki bütünsel dengeden çıkar.

Normatif çerçeve

Anayasal koruma alanı

Anayasa’nın 26. maddesi, düşünce ve kanaatlerin söz, yazı, resim veya başka yollarla açıklanması ve yayılması hakkını güvence altına alır. Bu güvence yalnızca düşüncenin özünü değil, onun sunuluş biçimini ve üslubunu da kapsar. Basın özgürlüğü bakımından Anayasa’nın 28. maddesi; hak arama, dilekçe ve adil yargılanma bağlamında ise Anayasa’nın 36. ve 74. maddeleri tamamlayıcı koruma sağlar. Buna karşılık şeref ve itibar, Anayasa’nın 17. maddesindeki manevi varlığın korunması hakkının parçasıdır.

Bir sınırlamanın anayasal olarak geçerli sayılabilmesi için Anayasa’nın 13. maddesindeki kanunilik, meşru amaç, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük şartlarını birlikte karşılaması gerekir. Hakaret uyuşmazlıklarında kanunilik çoğunlukla TCK m. 125, Türk Borçlar Kanunu’nun kişilik hakkı ve haksız fiil hükümleri veya meslek disiplin mevzuatı üzerinden sağlanır. Asıl uyuşmazlık genellikle müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyaca cevap verip vermediği ve ifade özgürlüğü ile itibar hakkı arasında adil denge kurulup kurulmadığı noktasında yoğunlaşır.

AİHS’nin 10. maddesi de aynı koruma hattını kurar. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin yerleşik yaklaşımında ifade özgürlüğü, demokratik toplumun temel koşullarından biridir; yalnızca olumlu karşılanan fikirleri değil, inciten, şoke eden veya rahatsız eden açıklamaları da kapsar. Ancak bu özgürlük, başkalarının şöhret ve haklarının korunması için kanunla ve demokratik toplumda gerekli olmak şartıyla sınırlandırılabilir.

Hakaret suçunun maddi sınırı: TCK m. 125

TCK m. 125 bakımından yaptırım konusu, bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnadı yahut sövmedir. Bu tanım, her kaba veya nezaketsiz sözün suç olduğu anlamına gelmez. Sözün objektif olarak tahkir edici nitelikte olup olmadığı; tarafların ilişkisi, konuşmanın bütünü, sözün söylendiği yer ve zaman, muhatabın konumu, önceki açıklamalar ve kamusal tartışmanın niteliğiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Olgusal isnat ile değer yargısı ayrımı özel önem taşır. Olgusal isnadın doğruluğu ilke olarak kanıtlanabilir. Değer yargısı ise kişinin kanaatini, yorumunu veya siyasal değerlendirmesini ifade eder ve matematiksel biçimde ispatı istenemez. Bununla birlikte değer yargısının bütünüyle dayanaksız olması, koruma yoğunluğunu azaltabilir. AYM’nin Cem Mermut kararında da vurguladığı üzere, değer yargısının doğruluğu kanıtlanamaz; fakat müdahalenin orantılılığı değerlendirilirken bu yargının yeterli bir olgusal temele dayanıp dayanmadığı gözetilebilir.

İddia ve savunma dokunulmazlığı: TCK m. 128

TCK m. 128, yargı mercileri veya idari makamlar nezdindeki yazılı ya da sözlü başvuru, iddia ve savunmalar kapsamında kişiler hakkında somut isnatlarda veya olumsuz değerlendirmelerde bulunulması hâlinde ceza verilmemesini öngörür. Ancak bu koruma otomatik ve sınırsız değildir. İsnat veya değerlendirmenin gerçek ve somut vakıalara dayanması ve uyuşmazlıkla bağlantılı olması gerekir.

AYM içtihadından iki ek ölçüt daha çıkmaktadır. Birincisi, söz ile uyuşmazlığın sonucu arasında mantıksal bağlantı bulunmalıdır. İkincisi, söz iddia veya savunmaya gerçek bir yarar sağlamalıdır. Dilekçenin mahkemeye verilmiş olması tek başına her ifadeyi dokunulmaz hâle getirmez. Buna karşılık hak arama amacıyla, sınırlı bir aleniyet içinde ve kararın hukuki isabetini tartışmak için kullanılan ağır bir eleştirinin ceza tehdidine bağlanması da dilekçe hakkı üzerinde caydırıcı etki yaratabilir.

Savunma dokunulmazlığının kısa formülü: Uyuşmazlıkla bağlantı + somut temel + savunmaya yarar + gereksiz kişisel aşağılama içermeme. Bu unsurlar güçlendikçe koruma artar; söz davanın dışına taştıkça ve salt tahkire dönüştükçe koruma zayıflar.

Hukuk ve disiplin yaptırımları da müdahaledir

İfade özgürlüğüne müdahale yalnızca hapis veya adli para cezasıyla gerçekleşmez. Manevi tazminat, kınama, mesleki uyarma, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, içeriğe el koyma, soruşturma ve kovuşturma baskısı ile kolluk gücü kullanılması da ifade özgürlüğü üzerinde sınırlayıcı etki doğurabilir. Yaptırım miktarının düşük olması müdahaleyi önemsiz hâle getirmez; özellikle kamusal tartışmaya katılan kişiler bakımından hafif yaptırım dahi gelecekte konuşmaktan kaçınmaya yol açabilir.

Bu nedenle derece mahkemesi, yaptırımın yalnızca mevzuatta yer aldığını göstermekle yetinemez. Somut olayda neden zorunlu olduğunu, daha hafif bir aracın neden yeterli olmayacağını ve itibar hakkına yönelen zararın hangi ağırlığa ulaştığını ilgili ve yeterli gerekçeyle açıklamalıdır. AYM’nin kararlarında tekrar edilen “ilgili ve yeterli gerekçe” şartı, dengelemenin karar metninde görünür olmasını zorunlu kılar.

2024–2026 Döneminde hakaret suçunun usul rejimi

7531 sayılı Kanun’la 14 Kasım 2024 tarihinde hakaret suçuna ilişkin şikâyet ve alternatif çözüm rejiminde önemli değişiklikler yapılmıştır. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı hakaret bakımından şikâyet süresine, fiil tarihinden itibaren iki yıllık üst sınır getirilmiş; hakaretin bazı işleniş biçimleri uzlaştırma dışına çıkarılarak önödeme kapsamına alınmıştır. Bu değişiklik, özellikle sosyal medya ve ileti yoluyla işlenen hakaret dosyalarında usul stratejisini doğrudan etkilemiştir.

AYM, E.2024/197, K.2025/86 sayılı ve 27/3/2025 tarihli norm denetimi kararında, TCK m. 75/6-a-2’de önödemeyi yalnızca TCK m. 125’in belirli görünümleriyle sınırlayan ibareyi eşitlik ilkesi yönünden iptal etmiş; iptal hükmünün dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar vermiştir. Aynı kararda, yeni önödeme rejiminin yürürlük tarihinde soruşturma veya kovuşturma evresinde bulunan dosyalara uygulanmasını engelleyen CMK geçici m. 7/2 hükmü de iptal edilmiştir. Gecikmeli iptal 1 Mart 2026 itibarıyla sonuç doğurduğundan, bu çalışmanın tarihi itibarıyla TCK m. 125 kapsamındaki hakaret suçunun tüm görünümleri bakımından önödeme rejiminin uygulanması gündemdedir. Bununla birlikte suç tarihi, dosyanın aşaması, şikâyet şartı ve özel soruşturma usulleri her somut olayda ayrıca kontrol edilmelidir.

Uygulama notu: Önödeme, sözün ifade özgürlüğü kapsamında olup olmadığına ilişkin maddi hukuk tartışmasını ortadan kaldırmaz. Failin pratik sebeplerle önödeme yolunu değerlendirmesi ile sözün suç oluşturmadığını savunması farklı hukuki düzlemlerdir. Ayrıca önödeme, mağdurun özel hukuk taleplerini kendiliğinden sona erdirmez.

AYM’nin kullandığı dengeleme yöntemi

Müdahale testi

AYM, önce devletin eylemi veya mahkeme kararının ifade özgürlüğüne müdahale oluşturup oluşturmadığını belirler. Ardından müdahalenin kanuni dayanağını ve meşru amacını inceler. Hakaret dosyalarında meşru amaç çoğunlukla başkalarının şöhret veya haklarının korunmasıdır. Son aşamada ise müdahalenin demokratik toplumda zorunlu olup olmadığı ve ölçülülüğü değerlendirilir. Bu son aşama, uyuşmazlığın esasını belirleyen yoğun denetim alanıdır.

“Zorunlu toplumsal ihtiyaç” ifadesi, yaptırımın faydalı veya makul görülmesinden daha ağır bir şarttır. Müdahale, ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmalı; başvurulabilecek son çare ve alınabilecek en hafif önlem niteliğini taşımalıdır. Ceza hukukunun kişiye ve kamuoyuna verdiği mesajın ağırlığı nedeniyle, kaba bir sözün doğrudan cezai yaptırıma bağlanması özellikle sıkı gerekçe gerektirir.

Adil denge için temel ölçütler

1. İfadenin konusu: Söz, toplumun genelini ilgilendiren siyasal, ekonomik, mesleki veya hukuki bir tartışmaya katkı sunuyor mu?
2. Muhatabın konumu: Hedef alınan kişi sade vatandaş mı, siyasetçi mi, kamu gücü kullanan görevli mi, kamuya mal olmuş kişi mi?
3. Söyleyenin konumu: Gazeteci, avukat, siyasi parti üyesi, meslek mensubu veya sıradan vatandaş olmanın getirdiği görev ve sorumluluklar nelerdir?
4. İfadenin türü: Somut bir fiil isnadı mı, değer yargısı mı, retorik abartı mı, hiciv mi, slogan mı?
5. Olgusal temel: Açıklamayı destekleyen olay, belge, önceki söz veya gözlemlenebilir olgu mevcut mu?
6. Bağlam ve önceki davranış: Söz bir saldırıya cevap mı, seçim rekabetinin veya devam eden polemiğin parçası mı?
7. Mecra ve yayılma: Dilekçe, duruşma, kapalı grup, meslek içi bülten, açık sosyal medya veya kitlesel basın yayını mı?
8. Hedef alınan alan: Kişinin kamusal eylemi ve görevi mi eleştiriliyor, yoksa özel hayatı ve kişisel özellikleri mi hedef alınıyor?
9. Zararın ağırlığı: İtibara saldırı, Anayasa m. 17 korumasını harekete geçirecek belirli bir ağırlığa ulaşıyor mu?
10. Yaptırımın niteliği: Ceza, tazminat, disiplin işlemi veya kolluk müdahalesi ne kadar ağır ve caydırıcı?
11. Alternatif araçlar: Cevap ve düzeltme, karşı açıklama, daha sınırlı tazminat veya ceza dışı yöntemlerle amaç sağlanabilir miydi?
12. Gerekçenin kalitesi: Derece mahkemesi bu unsurları somut biçimde tartışmış mı, yoksa yalnızca “hakaret içerir” şeklinde soyut bir sonuca mı ulaşmış?

Sade vatandaş, siyasetçi ve kamu görevlisi ayrımı

Sade vatandaşın kamusal görünürlüğü sınırlı, cevap verme imkânı daha zayıf ve eleştiriye katlanma yükümlülüğü daha düşüktür. Bu nedenle itibar hakkı lehine daha güçlü koruma söz konusu olabilir. Siyasetçi ise söz ve eylemlerini bilinçli biçimde kamusal denetime açar; özellikle siyasi görevine ve politikalarına yönelik sert eleştirilere daha geniş hoşgörü göstermek zorundadır. Kamu görevlileri de görevlerinin niteliğine göre eleştiriye katlanmakla yükümlüdür; ancak yargı görevinin otoritesi, kişisel güvenlik ve yargılamanın düzeni gibi meşru menfaatler ayrıca dikkate alınır.

Bu ayrım, siyasetçilerin kişilik haklarından vazgeçtiği anlamına gelmez. Koruma eşiği; sözün siyasi faaliyete mi, yoksa kişinin özel ve mahrem alanına mı yöneldiğine göre değişir. Siyasi karar ve performansa ilişkin sert benzetme çoğunlukla daha güçlü korunurken, kamusal tartışmaya katkısı bulunmayan kişisel isnat daha kolay sınırlandırılabilir.

Bağlamdan koparmama ilkesi

Bir cümle, konuşmanın veya yazının bütününden koparıldığında gerçek işlevini kaybedebilir. AYM bu nedenle ifadenin öncesini, sonrasını, tartışmanın çıkış noktasını ve tarafların karşılıklı sözlerini incelemektedir. E. H. kararında “edepsiz” kelimesi, kürtaj tartışması sırasında siyasetçinin bir kadın kullanıcıya yönelttiği doğrudan mesajdan bağımsız değerlendirilmemiştir. Şaban Sevinç kararında “saray soytarısı” sözü, karşı tarafın “kirli ağzını çalkalasın” şeklindeki çıkışı ve seçim atmosferiyle birlikte ele alınmıştır.

Kararların karşılaştırmalı özeti

Tablo 1. İncelenen on özgün AYM kararının bağlam, yaptırım ve sonuç bakımından özeti

Tablo, sonuçların tek bir kelimenin “ağır” veya “hafif” oluşuna göre ayrılmadığını göstermektedir. AYM’nin ihlal bulduğu kararların çoğunda kamusal tartışma, siyasi veya mesleki denetim, önceki bir açıklamaya cevap verme ve derece mahkemesinin bağlamı tartışmaması öne çıkmaktadır. İhlal bulunmayan iki kararda ise muhatapların sade vatandaş olması, sözün uyuşmazlığa ve savunmaya katkısının zayıflığı, daha az incitici anlatım imkânı ve doğrudan kişisel tahkir belirleyici olmuştur.

Kararların ayrıntılı analizi

Hasan Ercan: Hâkim kararına yönelik ağır eleştiri ve dilekçe hakkı

Hasan Ercan, tapu iptali ve tescil davasında karar veren hâkimi şikâyet amacıyla Adalet Komisyonu Başkanlığına dilekçe sunmuş; hâkimin dayanak aldığı idare mahkemesi kararını hatalı yorumladığını ve hukuk fakültesi üçüncü sınıf öğrencisinin dahi doğru yorumlayabileceğini ileri sürmüştür. Dilekçenin bir örneği ilgili mahkemeye de gönderilmiş, başvurucu kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret suçundan 80 TL adli para cezasına mahkûm edilmiştir. AYM, Hasan Ercan, B. No: 2015/54, 12/11/2019 kararında ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetmiştir.

Kararın birinci ekseni dilekçe hakkıdır. Başvurucunun şikâyeti yanlış mercie yöneltmiş olması, dilekçenin niteliğini ve hak arama amacını ortadan kaldırmamıştır. AYM, kişilerin adaleti bulmak ve haklarını elde etmek için yaptıkları değerlendirmeler nedeniyle ancak istisnai koşullarda cezalandırılabileceğini kabul etmiştir. Bu yaklaşım, şikâyet merciinin teknik olarak hatalı seçilmesinin ifade özgürlüğü korumasını kendiliğinden düşürmeyeceğini gösterir.

İkinci eksen, sözün hedefidir. Eleştiri sert ve saygı sınırlarını zorlayıcı olmakla birlikte hâkimin özel hayatına veya kişisel özelliklerine değil, verdiği kararın hukuki isabetine yönelmiştir. İfade geniş bir kamuoyuna yayılmamış, şikâyet sürecinin sınırlı çevresi içinde kalmıştır. AYM, yargı yetkisini temsil eden hâkimlere karşı daha özenli bir üslup beklenebileceğini kabul etmiş; buna rağmen kaba ve incitici sözlerin ceza yargılamasına taşınmasının caydırıcı etkisini ağır basan unsur saymıştır.

Bu karar, “hâkim eleştirilemez” şeklindeki bir yaklaşımı reddetmektedir. Korunan, kişisel hakaret değil; yargısal işlemin hukuki niteliğine yönelik, hak arama amacı taşıyan ve sınırlı aleniyete sahip ağır eleştiridir. Uygulamada dilekçe hazırlanırken eleştirinin doğrudan işlem veya gerekçeye yöneltilmesi, kişisel sıfatlandırmadan kaçınılması ve hukuki yanlışın somut biçimde açıklanması korumayı güçlendirir.

Cem Mermut: Dilekçede “alkolik ve ruh hastası” sözleri

Cem Mermut, aile mahkemesinin uzaklaştırma kararına itiraz dilekçesinde çocuklarının “alkolik ve ruh hastası bir annenin yanında” tehlikede olduğunu yazmıştır. Eşin düzenli alkol kullandığına ilişkin bazı tespitler bulunmasına rağmen ilk derece mahkemesi, bu olguların “alkolik” sonucunu doğurmadığını ve “ruh hastası” nitelendirmesinin de desteklenmediğini belirterek 1.740 TL adli para cezasına hükmetmiştir. AYM, Cem Mermut, B. No: 2013/7861, 16/4/2015 kararında ihlal bulmamıştır.

AYM, sözleri bütünüyle olgusal isnat olarak değil, önemli ölçüde değer yargısı olarak değerlendirmiş ve değer yargısının doğruluğunun ispatlanamayacağını belirtmiştir. Bununla birlikte değer yargısının en azından kısmen somut unsurlarla desteklenmesi ölçülülük bakımından önemlidir. Eşin alkol kullanımı yönünden belirli bir zemin bulunmakla birlikte “ruh hastası” nitelemesinin dayanağı açıklanmamıştır.

Sonucu belirleyen unsurlardan biri muhatabın sade vatandaş ve devam eden boşanma uyuşmazlığının tarafı olmasıdır. Özel kişinin şeref ve itibarı, siyasetçiye kıyasla daha yüksek koruma görür. Ayrıca söz, aile içi şiddet ve uzaklaştırma tedbiri bağlamında değerlendirilmiş; başvurucunun benzer aşağılayıcı tutumu sürdürme riskine ilişkin olgular da dikkate alınmıştır. AYM, çocukların güvenliği ve eşin alkol kullanımı hakkındaki itirazın daha az tahkir edici ifadelerle ileri sürülebileceği kanaatine varmıştır.

Karar, TCK m. 128’in yalnızca “dilekçede söylendi” gerekçesiyle uygulanamayacağını gösterir. Dilekçedeki ifadenin uyuşmazlıkla bağlantısı bulunsa bile, somut temel ve savunma için gereklilik ayrıca değerlendirilir. Özellikle sağlık durumuna ilişkin ağır nitelendirmeler bakımından tıbbi veya nesnel dayanak gösterilmemesi, savunma dokunulmazlığını zayıflatır.

Emine Rezzan Aydınoğlu: Avukatın duruşmadaki “maymun” benzetmesi

Başvurucu avukat, müşteki vekili olarak katıldığı ceza yargılamasında evrim teorisi ve tarafların internet yayınları üzerine gelişen tartışma sırasında sanıkları kastettiği kabul edilen “keşke maymundan gelselerdi” sözünü kullanmıştır. Beraat kararı Yargıtayca bozulmuş; sonuçta zincirleme hakaret suçundan 2.180 TL adli para cezasına hükmedilmiştir. AYM, Emine Rezzan Aydınoğlu, B. No: 2013/8396, 11/3/2015 kararında ifade özgürlüğünün ihlal edilmediği sonucuna ulaşmıştır.

AYM, duruşma ortamında söylenen sözlerin de bağlam içinde değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmekle birlikte, ifadenin uyuşmazlığın çözümüne ve müvekkilin savunulmasına mantıksal bir katkı sunmadığı kanaatindedir. TCK m. 128 koruması için sözün somut uyuşmazlıkla bağlantılı olması ve iddia ya da savunmaya yarar sağlaması gerekir. Salt duruşma sırasında söylenmiş olması tahkir edici niteliği ortadan kaldırmaz.

Muhatapların sade vatandaş olması ve sözün doğrudan kişileri aşağılayan niteliği korumayı daha da zayıflatmıştır. AYM ayrıca başvurucunun profesyonel avukat olarak müvekkillerini bu sözü kullanmadan da etkili biçimde temsil edebileceğini vurgulamıştır. Buradaki mesleki sorumluluk, avukatın eleştiri hakkını ortadan kaldırmaz; ancak savunmayla ilgisiz kişisel aşağılamayı zorunlu ve orantılı gösterme imkânını daraltır.

Hasan Ercan kararıyla birlikte okunduğunda sınır belirginleşir: Bir yargı kararının hukuki niteliğine yönelik sert ve sınırlı aleniyetteki eleştiri korunabilir; buna karşılık uyuşmazlığın çözümüne katkısı olmayan, tarafın şahsını hedefleyen benzetme savunma dokunulmazlığından yararlanmayabilir.

H.: “Edepsizsin” etiketi ve siyasetçinin hoşgörü yükümlülüğü

Kamuoyunda kürtaj tartışmalarının yoğun olduğu dönemde Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Melih Gökçek’in bir kadın kullanıcıya “Sen çok mu kürtaj yaptırdın?” şeklinde doğrudan mesaj göndermesi üzerine sosyal medyada “EdepsizsinMelihGökçek” etiketi açılmıştır. Başvurucu, bu etiketle “Ankara’nın yarısından fazlası buna şahit zaten, yetmez mi” paylaşımını yapmış ve 350 TL manevi tazminata mahkûm edilmiştir. AYM, E. H., B. No: 2015/13431, 23/5/2018 kararında ihlal tespit etmiştir.

AYM’nin analizinde üç unsur öne çıkar. Birincisi, hedef alınan kişinin tanınmış bir siyasetçi ve belediye başkanı olmasıdır; kabul edilebilir eleştiri sınırı sıradan kişiye göre daha geniştir. İkincisi, tartışmanın özel ve mahrem alana değil, kamuoyunda yoğun biçimde konuşulan kürtaj meselesi ile siyasetçinin sosyal medya davranışına ilişkin olmasıdır. Üçüncüsü, eleştirinin olgusal temelini siyasetçinin önceki mesajı oluşturmuştur.

İlk derece mahkemesi, etiketteki kelimeyi olayın çıkış noktasından ayırmış ve paylaşımın niçin yapıldığını tartışmadan hakaret sonucuna ulaşmıştır. AYM’ye göre bu gerekçe ilgili ve yeterli değildir. Karar, sosyal medya etiketlerinin tek başına değil; etiketi doğuran olay, paylaşımın ek metni, kullanıcının amacı ve hedef kişinin önceki davranışıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar.

Tansel Çölaşan: Siyasi tartışma, matufiyet ve çoklu davaların caydırıcı etkisi

Tansel Çölaşan, 2010 anayasa değişikliği referandumundan kısa süre sonra yaptığı konuşmada bilinçsiz oyların “gaflet, dalalet ve hıyanet içinde” olduğunu söylemiş; ayrıca “eğitimli kesim hayır, eğitimsiz kesim evet diyor” ifadesini kullanmıştır. Bu sözler nedeniyle farklı illerde çok sayıda dava açılmış ve incelenen dosyalarda beş kez tecavüzün kınanmasına karar verilmiştir. AYM, Tansel Çölaşan, B. No: 2014/6128, 7/7/2015 kararında ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetmiştir.

Konuşma, anayasa değişikliği referandumu gibi kamu yararının en yoğun olduğu siyasi meselelerden birine ilişkindir. AYM, siyasi tartışma özgürlüğünün demokratik sistemin temel ilkesi olduğunu ve zorlayıcı nedenler bulunmadıkça siyasi ifadeye sınırlama getirilmemesi gerektiğini vurgulamıştır. Başvurucunun amacı, kendi bakış açısından referandumda “evet” oyu verenlerin düştüğü hatayı ve ülkenin geleceğine ilişkin kaygısını anlatmaktır.

Matufiyet sorunu da önemlidir. Sözler belirli bir kişiye değil, çok geniş ve sınırları belirsiz bir seçmen grubuna yönelmiştir. Bir toplumsal kesime ilişkin genel siyasi değerlendirme nedeniyle o kesimdeki herkesin ayrı dava açabilmesi, ifade özgürlüğü üzerinde öngörülemez ve ağır bir baskı yaratır. AYM, mağdurun belirlenmesinin güç olduğu sınır alanlarında çoklu davaların özel bir caydırıcı etki doğuracağını kabul etmiştir.

Karar ayrıca “hafif yaptırım” savunmasını reddeder. Kınama, para cezası kadar ağır görünmese de kamusal tartışmaya katılan kişiyi gelecekte susmaya itebilir. Birbiri ardına açılan davalar, yargılama giderleri ve çoklu kınama kararları birlikte değerlendirildiğinde caydırıcı etki büyür. AYM, başvurucu lehine 5.000 TL manevi tazminata ve yargılama giderlerinin maddi tazminat olarak karşılanmasına karar vermiştir.

Metin Yalçın: Meslek odası yönetimini eleştirme ve disiplin cezası

Serbest muhasebeci mali müşavir olan Metin Yalçın, meslek mensuplarına dağıtılan “Fername” isimli ücretsiz bültende oda binasının gecikmesi, maliyet artışı, kredi kullanımı ve inşaat komisyonu üyesinin müşterisine iş verildiği iddiaları hakkında sert sorular yöneltmiştir. “Cevval kıvrak yöneticilerimiz”, “hangi ahlaka sığar” ve “nasıl bir ayıptır” gibi ifadeler nedeniyle uyarma cezası verilmiş; iptal davası nihai olarak reddedilmiştir. AYM, Metin Yalçın, B. No: 2014/5959, 6/2/2019 kararında ihlal bulmuştur.

AYM, meslek odasının kamu kurumu niteliğinde ve üyeliğin mesleğin icrası için zorunlu olmasına özel önem vermiştir. Oda organları seçimle işbaşına gelmekte; üyeler seçme, seçilme ve yönetimin faaliyetlerini denetleme hakkına sahip bulunmaktadır. Bu nedenle oda yönetiminin bütçesi, bina inşaatı ve yetki kullanımı hakkında muhalefet etmek, meslek içi demokratik katılımın parçasıdır.

Yazı, geniş kamuoyuna değil, oda üyelerinin takip ettiği dar bir bültende yayımlanmış; kişilerin isimleri oda dışındaki çevreye ifşa edilmemiştir. Derece mahkemesi, ifadelerin kamusal tartışmaya katkısını ve hangi sebeple mesleğin vakar ve onuruna aykırı olduğunu somutlaştırmamış; başvurucudan adeta savcı gibi iddialarını kesin biçimde kanıtlamasını beklemiştir. AYM’ye göre bu yaklaşım, ifade özgürlüğü ile meslek düzeni arasında adil denge kurmamıştır.

Kararın uygulamadaki karşılığı açıktır: Meslek örgütlerinin disiplin yetkisi, yönetime yönelik muhalefeti bastırma aracına dönüşemez. Üyelerin mali ve yönetsel kararları sert biçimde sorgulaması, kişisel çıkar çatışmalarını gündeme getirmesi ve hesap sorması, yeterli bir olgusal temel bulunduğu ve salt kişisel saldırıya dönüşmediği sürece güçlü anayasal koruma görür.

Deniz Karadeniz ve diğerleri: Siyasi pankart, açık ve mevcut tehlike

Özgürlük ve Dayanışma Partisinin Edirne il binasına, yaklaşan yerel seçimler ve Başbakanın şehirdeki mitingi sırasında “Katil, Hırsız AKP” yazılı pankart asılmıştır. Kolluk pankartı indirmek ve el koymak için parti binasına müdahale etmiş; kapalı alanda biber gazı ve fiziksel güç kullanılmış, başvurucular hakkında hakaret ve direnme suçlarından kamu davası açılmış, başvurucular beraat etmiştir. AYM Genel Kurulu, Deniz Karadeniz ve diğerleri, B. No: 2014/18001, 6/2/2020 kararında Doğuş Yavuz dışındaki başvurucular yönünden ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir.

Kararın merkezinde siyasi ifadenin yüksek koruma değeri vardır. “Katil” ve “hırsız” sözleri son derece sert, öfke yüklü ve incitici kabul edilmiştir. Buna rağmen AYM, pankartın terörle mücadele ve ekonomik politikalar hakkındaki siyasal memnuniyetsizliği sloganlaştırdığını; şiddeti destekleme veya meşrulaştırma amacı taşıdığına ilişkin veri bulunmadığını değerlendirmiştir.

Kamu düzeni gerekçesinin soyut olması yeterli görülmemiştir. Yetkili makamlar, pankartın miting kalabalığını fiilen tahrik ettiğini, çatışmayı yükseltme potansiyeli taşıdığını veya saldırganlığa yönelten somut bir tehlike oluşturduğunu gösterememiştir. Miting alanı ile parti binası arasında yaklaşık iki kilometre bulunması ve pankartın huzuru bozmaya elverişli görülmemesi de dikkate alınmıştır.

AYM ayrıca siyasi parti binalarının seçim döneminde propaganda alanı olmasına vurgu yapmıştır. Henüz provokasyona dönüşmemiş bir açıklamaya, varsayıma dayalı tehlike gerekçesiyle müdahale edilmesi kamusal konuşmaları imkânsızlaştırabilir. Pankartın indirilmesi için kötü muamele oluşturacak düzeyde güç kullanılması son çare ve en hafif araç değildir. Karar, siyasi slogana müdahale için “soyut rahatsızlık” değil, somut ve mevcut tehlikenin gösterilmesi gerektiğini ortaya koyar.

Şaban Sevinç: “Saray soytarısı” ve karşılıklı siyasi polemik

Şaban Sevinç ile dönemin Gençlik ve Spor Bakanı, aynı seçim çevresinde rakip siyasi partilerden milletvekili adaylarıdır. Bakanın başvurucuya “dedemin adını ağzına almadan önce kirli ağzını çalkalasın” demesi üzerine başvurucu, “Keşke Sayın Bakan biraz dedesini örnek alsa da saraya soytarılık yapmak yerine Samsun’a hizmet etse” sözlerini kullanmıştır. Başvurucu 4.700 TL adli para cezasına mahkûm edilmiş ve hakkında HAGB kararı verilmiştir. AYM, Şaban Sevinç, B. No: 2016/36782, 28/11/2019 kararında ihlal tespit etmiştir.

AYM, sözün genel seçimden birkaç gün önce ve siyasi rekabetin yükselttiği tansiyon içinde söylendiğini dikkate almıştır. Muhatap, siyasetçi ve bakandır; kamusal performansına yönelik eleştirilere sıradan kişiye göre daha fazla katlanmalıdır. “Saray soytarısı” ifadesi saldırgan ve rahatsız edicidir, ancak özel hayata değil siyasal bağlılık ve hizmet performansına ilişkin polemikçi bir değer yargısıdır.

Önceki sözler de dengelemenin parçasıdır. Muhatabın “kirli ağız” şeklindeki kışkırtıcı ifadesi, sert bir karşılık alma ihtimalini artırmıştır. İlk derece mahkemesinin haksız tahrik indirimi uygulaması, karşılıklı polemiği gördüğünü göstermiş; ancak ifade özgürlüğü ile itibar hakkı arasında anayasal denge kurmaya yetmemiştir. HAGB de mahkûmiyetin ve denetim tehdidinin caydırıcı etkisi nedeniyle müdahale niteliğindedir.

Savaş Kılıç: Kapalı sosyal medya grubunda kaba ve polemikçi karşılık

Avukat olan başvurucu ile müşteki, yaklaşık 28.355 üyeli kapalı bir Facebook hukukçu grubundadır. Müştekinin gruptaki bazı paylaşımları eleştirip suç duyurusunda bulunacağını açıklamasının ardından, bir komedi filmi kesitiyle birlikte müştekinin “fikirlerini s…tığı” iletiye grup üyelerinin fikirlerini “fışkırttığı” biçiminde kaba bir paylaşım yapılmıştır. Başvurucu 2.610 TL adli para cezasına mahkûm edilmiştir. AYM, Savaş Kılıç, B. No: 2016/5583, 19/11/2019 kararında ihlal bulmuştur.

AYM, kullanılan sözün saldırgan, kaba ve toplumsal nezaket kurallarını aşan nitelikte olduğunu açıkça kabul etmiştir. Ancak ifade özgürlüğü, yalnızca bilginin içeriğini değil, sunuluş biçimini ve üslubunu da korur. Söz, müştekinin özel hayatına yönelmemiş; onun grup içindeki önceki açıklamasına polemikçi ve sert bir karşılık niteliği taşımıştır.

Kararın önemli sonucu, “nezaketsizlik = ceza” denkliğinin reddedilmesidir. Muhatabını inciten her görgü kuralı ihlalinin ceza yaptırımına bağlanması ifade özgürlüğünü ölçüsüz sınırlar. Üstelik müşteki, düşüncelerini on binlerce üyeli grupta açıklamayı seçmiş ve farklı görüşteki üyelerin kabul edilebilir eleştirilerine katlanma yükümlülüğü altına girmiştir. Derece mahkemesi, bu bağlamı ve cezanın son çare olup olmadığını tartışmamıştır.

Kapalı grup, ifadenin sınırlı aleniyete sahip olduğu anlamına gelebilir; ancak 28.355 üyeli bir grubun fiili yayılma kapasitesi de göz ardı edilemez. AYM’nin ihlal sonucu yalnızca “kapalı grup” niteliğine değil, önceki açıklamaya cevap, özel hayatın hedef alınmaması, polemikçi üslup ve ceza yaptırımının gereksizliği unsurlarının toplamına dayanır.

İleri Yayımcılık: İnternet haberi, alıntı ve basının abartı payı

Başbakan, bir mitingde paradan altı sıfır atılması hâlinde Taksim’de anıracağını söylediği iddia edilen köşe yazarını isim vermeden eleştirmiştir. Başvurucu şirketin internet sitesinde “Erdoğan’dan E. Ç.’ye: Hâlâ bekliyorum anıracak” başlıklı haber yayımlanmış; gazeteci E. Ç. lehine 3.000 TL manevi tazminata hükmedilmiştir. AYM, İleri Yayımcılık Tanıtım ve Tic. Ltd. Şti., B. No: 2017/30756, 1/7/2020 kararında ifade ve basın özgürlüklerinin ihlal edildiği sonucuna ulaşmıştır.

İlk derece mahkemesi haberin arka planını, daha önce aynı konunun çok sayıda yayında yer almasını, gazetecinin kendisinin de köşe yazısıyla tartışmaya katılmasını ve haberdeki olgusal temel iddiasını değerlendirmemiştir. Yalnızca başlığı kişilik haklarına saldırı sayarak soyut bir sonuca ulaşmıştır. AYM’ye göre bu yaklaşım, basın özgürlüğü ile şeref ve itibar arasında gerçek bir dengeleme değildir.

Basın mensubunun, başkalarının daha önce kamuya açıkladığı sözlerin yayılmasına katkıda bulunması; şiddete teşvik gibi ciddi gerekçeler olmadıkça tek başına yaptırımı haklı kılmaz. Aksi hâlde basının kamu yararına ilişkin tartışmalara katkısı zedelenir. Haberdeki olguların uydurma olduğu veya gazetecilik ödevlerine aykırı davranıldığı da somutlaştırılmamıştır.

Başlığın incitici ve kışkırtıcı olduğu kabul edilmekle birlikte basın özgürlüğü, haberin iletilme tarzını da kapsar ve belirli ölçüde abartı ile provokasyona izin verir. Mahkemeler, basının yerine geçerek kullanılacak başlığı belirleyemez. Ayrıca hedef alınan gazetecinin aynı kitleye erişip cevap verme imkânı bulunmaktadır. Bu unsurlar birlikte değerlendirildiğinde tazminat zorunlu bir toplumsal ihtiyaca dayanmamıştır.

Tematik sonuçlar

Dilekçe ve duruşma sözlerinde sınır

Hasan Ercan, Cem Mermut ve Emine Rezzan Aydınoğlu kararları birlikte okunduğunda dört katmanlı bir test ortaya çıkar. İlk olarak söz, uyuşmazlığın konusu veya şikâyet edilen işlemle mantıksal bağlantılı olmalıdır. İkinci olarak isnat somut vakıaya, değer yargısı ise yeterli olgusal temele dayanmalıdır. Üçüncü olarak söz, iddia veya savunmanın kurulmasına gerçek bir katkı sunmalıdır. Dördüncü olarak aynı hukuki düşüncenin gereksiz kişisel aşağılama olmadan ifade edilip edilemeyeceği değerlendirilmelidir.

Hâkimin kararına “üçüncü sınıf öğrencisinin dahi anlayacağı” biçiminde yöneltilen eleştiri, hukuki yanlış iddiasını güçlendiren retorik bir abartı olarak görülmüştür. Buna karşılık “ruh hastası” veya “keşke maymundan gelselerdi” sözlerinde ya somut temel ya da savunmaya katkı zayıftır. Başka bir anlatımla, savunma dokunulmazlığı avukata veya tarafa sınırsız sövme alanı açmaz; fakat hak arama amacıyla kullanılan ağır eleştiriyi de sırf incitici olduğu için cezalandırmaya izin vermez.

Siyasi ifadede koruma alanı

E. H., Tansel Çölaşan, Deniz Karadeniz ve diğerleri ile Şaban Sevinç kararları siyasi ifadenin yüksek koruma değerini göstermektedir. Seçim, referandum, kürtaj politikası, terörle mücadele, ekonomi ve kamu hizmeti gibi konular doğrudan kamusal yarara ilişkindir. Siyasetçiler, siyasi partiler ve kamu politikalarını belirleyenler; sert, abartılı ve rahatsız edici eleştirilere özel kişilere göre daha fazla katlanmalıdır.

Bu alanda sınırlama için kişisel incinmişlik yeterli değildir. İfade şiddete teşvik ediyor mu, nefret veya saldırı riskini artırıyor mu, somut ve mevcut bir kamu düzeni tehlikesi yaratıyor mu soruları cevaplanmalıdır. “Katil, Hırsız AKP” pankartında AYM, son derece sert sloganı korumuş; çünkü yetkililer somut tehlikeyi ve şiddete yöneltme kapasitesini gösterememiştir.

Sosyal medyada kelime değil etkileşim zinciri

Sosyal medya uyuşmazlığında yalnızca son paylaşımın ekran görüntüsüne bakmak eksik incelemeye yol açar. Paylaşımın yanıt olduğu ileti, etiketin kim tarafından ve hangi olay üzerine açıldığı, hesabın açık veya kapalı oluşu, takipçi ve grup büyüklüğü, paylaşımın yeniden yayılma düzeyi ve hedef kişinin aynı mecrada cevap verme imkânı birlikte değerlendirilmelidir. E. H. ve Savaş Kılıç kararları, bağlam ve önceki açıklama görülmeden verilen mahkûmiyet ya da tazminat kararlarının anayasal denetimde zayıf kalacağını gösterir.

Mesleki eleştiride disiplin yetkisinin sınırı

Meslek mensubunun görev ve sorumlulukları, ifade özgürlüğü değerlendirmesinde önemlidir; ancak meslek düzeni kavramı soyut bir susturma gerekçesi olamaz. Meslek odası yönetiminin mali kararlarını sorgulamak, avukatın yargısal süreçte hukuki eleştiri yapması veya gazetecinin kamusal tartışmayı aktarması demokratik işlev taşır. Disiplin veya mesleki vakar gerekçesi, ifadenin hangi somut nedenle mesleğe zarar verdiğini ve daha hafif aracın niçin yeterli olmadığını açıklamalıdır.

Basın özgürlüğü ve üçüncü kişinin sözünü aktarma

Basın, yalnızca kendi görüşünü açıklamaz; başkalarının sözlerini, tartışmaları ve iddiaları kamuoyuna taşır. Bir ifadenin aktarılması, alıntılayan basın kuruluşunun o sözü mutlaka benimsediği anlamına gelmez. Haberin olgusal arka planı, kamu yararı, doğrulama çabası, hedef kişinin cevabı ve kullanılan başlığın haberin içeriğiyle ilişkisi incelenmelidir. Şiddete teşvik gibi güçlü bir neden bulunmadıkça daha önce kamuya açıklanmış sözlerin dolaşımına katkı, tek başına tazminat sebebi yapılamaz.

Caydırıcı etki yaptırım miktarından büyüktür

İncelenen dosyalarda 80 TL para cezası, 350 TL tazminat, uyarma, kınama ve HAGB gibi görece hafif görülebilecek müdahaleler vardır. AYM, yaptırımın düşük miktarını ihlal incelemesini gereksiz kılan bir unsur saymamıştır. Özellikle tekrarlanan davalar, mesleki sicil etkisi, denetim tehdidi ve ceza mahkûmiyeti, kişiyi gelecekte konuşmaktan kaçınmaya yöneltebilir. Bu nedenle caydırıcı etki, yalnızca parasal tutarla değil, müdahalenin türü ve çoğaltıcı sonuçlarıyla ölçülmelidir.

İfade özgürlüğünün korumadığı veya daha zayıf koruduğu alanlar

İncelenen kararlar, her sert sözün korunacağı sonucuna götürmez. Koruma alanı özellikle aşağıdaki durumlarda daralır:

• Uyuşmazlıkla ilgisiz kişisel saldırı: Sözün davanın, haberin veya kamusal tartışmanın konusuna katkısı bulunmuyor ve salt aşağılamaya yöneliyorsa koruma zayıflar.
• Özel kişiye yönelen ağır isnat: Sade vatandaşın itibar hakkı, siyasetçiye göre daha güçlü ağırlık taşır; cevap verme imkânının sınırlılığı gözetilir.
• Olgusal temelden bütünüyle yoksun suçlama: Değer yargısı dahi belirli bir olgusal zeminden tamamen kopuksa ölçüsüz kabul edilebilir.
• Özel ve mahrem alanın hedef alınması: Kamusal işle ilgisiz sağlık, aile, cinsellik veya kişisel yaşam isnatları daha sıkı korunur.
• Şiddete, nefrete veya ayrımcılığa teşvik: Siyasi biçim altında sunulsa bile şiddet eylemlerini teşvik eden veya grupları hedef gösteren söylem aynı korumadan yararlanmaz.
• Savunmaya katkısı olmayan tahkir: Dilekçe veya duruşma ortamı, davanın sonucuna yarar sağlamayan kişisel benzetmeyi kendiliğinden hukuka uygun kılmaz.
• Gereksiz ve yoğun yayma: İddia, hak arama için gerekli sınırlı çevrenin dışına taşınıp geniş kitlelere kişiyi küçük düşürmek amacıyla yayılmışsa zarar ve sorumluluk artabilir.

Bununla birlikte bu alanlarda dahi derece mahkemesi otomatik sonuca gidemez. Müdahalenin kanuni dayanağı, somut zarar, ifade sahibinin amacı, sözün bütün bağlamı ve seçilen yaptırımın orantılılığı gerekçede gösterilmelidir.

Avukatlar için 12 adımlı ifade–hakaret inceleme testi

Bir soruşturma, tazminat davası, disiplin işlemi veya bireysel başvuru dosyasında aşağıdaki sıra, olayın anayasal boyutunu görünür kılar:

1. İfadeyi eksiksiz tespit edin. Tek cümle yerine konuşmanın, dilekçenin, haberin veya mesaj dizisinin tamamını dosyaya alın.
2. Muhatabı belirleyin. Sade vatandaş, siyasetçi, kamu görevlisi, kamuya mal olmuş kişi, tüzel kişi veya siyasi parti ayrımını yapın.
3. Söyleyeni ve rolünü belirleyin. Avukat, gazeteci, meslek mensubu, siyasi aktör veya vatandaşın işlevi ile görev ve sorumluluklarını açıklayın.
4. Kamusal yararı gösterin. İfadenin hangi toplumsal, siyasal, hukuki, ekonomik veya mesleki tartışmaya katkı sunduğunu somutlaştırın.
5. İfade türünü ayırın. Somut fiil isnadı, değer yargısı, hiciv, retorik abartı, slogan veya alıntı olup olmadığını belirleyin.
6. Olgusal temeli kurun. Belge, önceki açıklama, haber, tanık, karar veya gözlemlenebilir olguyu gösterin; değer yargısının dayanağını açıklayın.
7. Bağlamı ve tahriki ortaya koyun. Karşı tarafın önceki sözünü, seçim atmosferini, devam eden polemiği ve paylaşımın niçin yapıldığını dosyaya koyun.
8. Mecra ve yayılmayı ölçün. Dilekçe, kapalı grup, meslek bülteni, açık hesap, miting veya ulusal basın ayrımını; gerçek erişim ve yeniden paylaşımı inceleyin.
9. TCK m. 128 bağlantısını test edin. Sözün uyuşmazlıkla mantıksal bağlantısını, somut temelini ve savunmaya sağladığı yararı ayrı ayrı açıklayın.
10. İtibar zararının ağırlığını sorgulayın. Soyut incinme yerine sözün kişinin yaşamına, mesleğine veya sosyal çevresine somut etkisini değerlendirin.
11. Daha hafif aracı tartışın. Cevap, düzeltme, içerik kaldırma, sınırlı tazminat veya ceza dışı çözümün neden yeterli olup olmayacağını gösterin.
12. Gerekçeyi anayasal ölçütlerle denetleyin. Karar yalnızca “söz hakarettir” mi diyor, yoksa kamusal yarar, muhatap, olgusal temel, bağlam ve yaptırımı gerçekten tartışıyor mu?

Dilekçe ve savunmalarda kurulabilecek anayasal argümanlar

Bağlamdan koparma itirazı

Savunmada öncelikle sözün içinde bulunduğu metin ve olay zinciri gösterilmelidir. “Mahkeme yalnızca tek kelimeyi esas almış; bu kelimenin hangi açıklamaya cevap olarak, hangi kamusal tartışma içinde ve hangi amaçla kullanıldığını değerlendirmemiştir” biçimindeki itiraz, E. H., Şaban Sevinç ve Savaş Kılıç kararlarındaki dengeleme eksikliğine dayanır.

Değer yargısı ve olgusal temel

İfadenin ispatlanabilir bir olgu değil, yorum veya değer yargısı olduğu açıklanmalı; ardından bu yargının dayandığı olaylar gösterilmelidir. “Değer yargısının doğruluğu ispata elverişli değildir; bununla birlikte paylaşım, karşı tarafın şu tarihli açıklaması ve şu olgular üzerine kurulmuştur” şeklindeki iki aşamalı kurgu, soyut “eleştiri hakkı” savunmasından daha güçlüdür.

Muhatabın kamusal konumu

Siyasetçi veya kamuya mal olmuş kişinin eleştiriye katlanma eşiği, sıradan kişiye göre daha yüksektir. Ancak bu argüman, kişinin özel hayatını hedef alan bir isnadı korumaz. Savunma, ifadenin doğrudan görev, politika, kamu hizmeti veya kamusal davranışa yönelik olduğunu somut biçimde göstermelidir.

Ceza hukukunun son çare olması

Kaba ve incitici söz ile ceza yaptırımı arasında otomatik bağ kurulmasına itiraz edilmelidir. İtibarın korunması için cevap hakkı, karşı açıklama, düzeltme veya özel hukuk yolları yeterliyse cezai yaptırımın neden son çare olduğu açıklanmalıdır. Hasan Ercan ve Savaş Kılıç kararları, nezaket ihlalinin tazminat hukukunun ötesinde ceza yargısına taşınmasının caydırıcı etkisine güçlü dayanak sağlar.

İlgili ve yeterli gerekçe denetimi

İstinaf, temyiz veya bireysel başvuruda yalnızca sonucun yanlış olduğu ileri sürülmemeli; derece mahkemesinin hangi anayasal ölçütleri tartışmadığı tek tek gösterilmelidir. Muhatabın konumu, kamusal yarar, önceki davranış, olgusal temel, mecra, yayılma, zarar ve yaptırım değerlendirilmemişse karar ilgili ve yeterli gerekçe standardını karşılamaz.

Örnek çekirdek savunma: “Şikâyete konu ifade, tek başına ve sözlük anlamı üzerinden değerlendirilmiş; açıklamanın yapıldığı kamusal tartışma, müştekinin önceki sözleri, ifadenin değer yargısı niteliği, olgusal temeli, tarafların konumu ve yaptırımın caydırıcı etkisi tartışılmamıştır. Bu nedenle müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyaca karşılık geldiği ve ölçülü olduğu ilgili ve yeterli gerekçeyle ortaya konulamamıştır.”

Sonuç

İncelenen AYM kararları, hakaret hukukunda kelime merkezli değil bağlam merkezli bir yaklaşımın zorunlu olduğunu göstermektedir. Sertlik, kabalık, inciticilik ve hatta belirli ölçüde provokasyon, ifadenin anayasal koruma alanından çıkması için tek başına yeterli değildir. Özellikle siyasi tartışma, mesleki yönetimin denetimi, basının kamusal meseleleri aktarması ve hak arama süreçleri güçlü koruma altındadır.

Korumanın ağırlığı; ifadenin kamusal yararı, muhatabın siyasetçi veya kamuya mal olmuş kişi olması, olgusal temel, önceki açıklamaya cevap niteliği, sınırlı aleniyet ve yaptırımın caydırıcı etkisiyle artar. Buna karşılık özel kişiyi hedef alan, uyuşmazlıkla ilgisiz, somut temelden yoksun, savunmaya yarar sağlamayan ve salt aşağılamaya yönelen sözlerde itibar hakkı ağır basabilir.

TCK m. 128 bakımından kritik soru, sözün dilekçe veya duruşmada söylenip söylenmediğinden ibaret değildir. Sözün uyuşmazlıkla mantıksal bağlantısı, gerçek ve somut vakıalara dayanması, savunmaya katkısı ve gereksiz kişisel tahkir içerip içermemesi birlikte incelenmelidir. Hasan Ercan ile Cem Mermut ve Emine Rezzan Aydınoğlu kararları arasındaki fark tam olarak bu noktada ortaya çıkar.

Son olarak, yaptırımın hafif olması anayasal sorunu ortadan kaldırmaz. Ceza, HAGB, tazminat, kınama, uyarma, soruşturma veya kolluk müdahalesi; kamusal tartışmaya katılma isteğini azaltıyorsa caydırıcı etki yaratır. Derece mahkemeleri, ifade özgürlüğü ile itibar hakkı arasında gerçek bir dengeleme yapmalı ve neden daha hafif bir aracın yeterli olmayacağını somutlaştırmalıdır. Aksi hâlde “hakaret” kavramı, kişilik haklarını koruyan meşru sınır olmaktan çıkıp eleştiriyi bastıran geniş bir müdahale aracına dönüşebilir.

Karar künyeleri ve seçilmiş kaynaklar

• Anayasa Mahkemesi, Hasan Ercan, B. No: 2015/54, 12/11/2019.

• Anayasa Mahkemesi, Cem Mermut, B. No: 2013/7861, 16/4/2015.

• Anayasa Mahkemesi, Emine Rezzan Aydınoğlu, B. No: 2013/8396, 11/3/2015.

• Anayasa Mahkemesi, E. H., B. No: 2015/13431, 23/5/2018.

• Anayasa Mahkemesi, Tansel Çölaşan, B. No: 2014/6128, 7/7/2015.

• Anayasa Mahkemesi, Metin Yalçın, B. No: 2014/5959, 6/2/2019.

• Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Deniz Karadeniz ve diğerleri, B. No: 2014/18001, 6/2/2020.

• Anayasa Mahkemesi, Şaban Sevinç, B. No: 2016/36782, 28/11/2019.

• Anayasa Mahkemesi, Savaş Kılıç, B. No: 2016/5583, 19/11/2019.

• Anayasa Mahkemesi, İleri Yayımcılık Tanıtım ve Tic. Ltd. Şti., B. No: 2017/30756, 1/7/2020.

• Anayasa Mahkemesi, E.2024/197, K.2025/86, 27/3/2025; önödeme düzenlemesine ilişkin norm denetimi.

• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, m. 10 ve AİHM resmî kaynakları.

Kaynak kullanımına ilişkin not

Bu çalışma, kullanıcı tarafından sağlanan karar metinleri esas alınarak hazırlanmış; karar künyeleri AYM Kararlar Bilgi Bankasıyla karşılaştırılmıştır. Ekler arasında bulunan “iddia ve savunma dokunulmazlığı-dilekçe ile hakaret” ile “ifade özgürlüğü-dilekçe ile hakaret” başlıklı iki PDF aynı Cem Mermut kararının iki kopyası olduğundan tek içtihat olarak değerlendirilmiştir. Çalışma genel hukuki inceleme niteliğindedir; somut olayda güncel mevzuat, suç tarihi, usul aşaması ve dosya kapsamı ayrıca incelenmelidir.